داستان بانکداری، به اندازه خودِ تمدن بشری قدمت دارد. حدود ۲۰۰۰ سال قبل از میلاد مسیح، در تمدن بابل و سومر، «معابد» نقش اولین بانکهای تاریخ را بازی میکردند. کشاورزان، محصولات و دامهای خود را به عنوان امانت در معابد (خصوصاً معبد خدای خورشید «شمش») میگذاشتند و کاهنان، آنها را در ازای دریافت کارمزد، به دیگران وام میدادند. این وامها معمولاً برای کشت و زرع و با نرخ سودی که در لوحهای گلی ثبت میشد، ارائه میگردید. جالب اینجاست که قدیمیترین سند مالی تاریخ، یک لوح گلی بابلی است که در آن، یک کشاورز قول میدهد «مقدار معینی جو» را به عنوان بازپرداخت وامش تحویل دهد.
این شیوه ساده، در یونان باستان و امپراتوری روم تکامل یافت. «صرافی» (تبدیل سکههای متنوع به یکدیگر) یک شغل پردرآمد شد. صرافها که معمولاً پشت میزهای کوچکی به نام «بانکو» در ایتالیایی به معنای «نیمکت» مینشستند به تدریج شروع به قبول سپرده و اعطای وام کردند. کلمه «بانک» در زبان انگلیسی دقیقاً از همین ریشه گرفته است. در قرون وسطی، شوالیههای معبد یک شبکه مالی قدرتمند برای انتقال پول زائران اروپایی به سرزمینهای مقدس ایجاد کردند که میتوان آن را اولین سیستم «حواله بینالمللی» نامید.
اما انقلاب اصلی در بانکداری، در دوران رنسانس ایتالیا رخ داد. خانواده مشهور «مدیچی» در فلورانس قرن پانزدهم، بانکداری را از یک کسبوکار صرافی ساده، به یک «هنر مالی» تبدیل کردند. آنها شعب بانکی در شهرهای مختلف اروپا دایر کردند، «اعتبارنامه» را اختراع نمودند که به تجار اجازه میداد بدون حمل فیزیکی طلا، در کشورهای دیگر پول دریافت کنند. با این حال، در تمام این دوران، مساله اصلی بانکها، «بهره پول» یا همان «ربا» بود. کلیسای کاتولیک در قرون وسطی، «ربا» را گناه میدانست و وامدهندگان مسیحی را از دریافت بهره منع میکرد. به همین دلیل، اغلب یهودیان که در کتاب مقدسشان ربای بین همکیشان ممنوع، اما از غیریهودیان مجاز بود به عنوان وامدهنده در جوامع مسیحی فعالیت میکردند.
تاریخچه بانکداری در ایران
در ایران نیز، تا قبل از ورود بانکهای مدرن، نهادهای سنتی مختلفی کارکرد بانکی داشتند. در دوره هخامنشی، خزانههای سلطنتی (مثل خزانه معروف تخت جمشید) و معابد (مثل معبد آناهیتا) محل نگهداری اموال و پرداخت حقوق سربازان و کارمندان دولت بودند. در دوره ساسانی، «بیمارستان گندیشاپور» و خزانه سلطنتی، وامهایی با نرخ مشخص برای پروژههای عمومی اعطا میکردند.
اما ستون فقرات نظام مالی سنتی ایران، «صرافیها» بودند. راسته بازار بزرگ تهران، پر بود از حجرههای صرافانی که پولهای رایج (روپیه، قران، لیره و دلار) را تبدیل میکردند، «حواله» و «برات» صادر مینمودند (یعنی پول را در شهری میگرفتند و در شهر دیگر تحویل میدادند) و به تجار و کسبه، «وام مضاربه» میدادند (یعنی با پول خودشان، در تجارت دیگری شریک میشدند و در سود و زیان سهیم میگشتند). این شیوه، دقیقاً بر اساس عقود شرعی (مثل مضاربه و مشارکت) بود و از ربا دوری میکرد.
نخستین بانک مدرن در ایران، «بانک شاهنشاهی» بود که در سال ۱۲۶۷ شمسی (۱۸۸۹ میلادی) توسط «بارون جولیوس رویتر» (همان انگلیسیای که امتیاز رویتر را گرفت) تأسیس شد. این بانک، که شعبهای از یک بانک بریتانیایی بود، حق انحصاری انتشار اسکناس در ایران را داشت و عملاً خزانهداری دولت قاجار را در دست گرفت. با این حال، چون این بانک ابزاری در دست استعمار بریتانیا بود و سود حاصل از فعالیتهایش به جیب سرمایهداران انگلیسی میرفت، همواره مورد اعتراض علما و تجار ایرانی بود. پس از آن، «بانک استقراضی روس» توسط روسیه تزاری تأسیس شد تا رقیبی برای بانک انگلیسی باشد.
در واکنش به این سلطه اقتصادی، پس از پیروزی انقلاب مشروطه، نمایندگان ملیگرای مجلس شورای ملی، طرح تأسیس یک «بانک ملی» را با سرمایه ایرانی تصویب کردند. سرانجام در ۲۰ شهریور ۱۳۰۷ شمسی، «بانک ملی ایران» با سرمایه اولیه ۲۰ میلیون ریال (که بخشی از آن از طریق فراخوان عمومی و فروش سهام به مردم تأمین شد) رسماً افتتاح گردید. تأسیس بانک ملی، یک اتفاق ساده اقتصادی نبود؛ یک «اعلام استقلال سیاسی» بود. مردم با شور و اشتیاق، طلاها و زیورآلات خود را فروختند و سهام بانک را خریدند. این اقدام، نماد خودباوری و ایستادگی ملت ایران در برابر سلطه اقتصادی بیگانگان بود. پس از انقلاب اسلامی ۱۳۵۷ نیز، با تصویب «قانون عملیات بانکی بدون ربا» در سال ۱۳۶۲، نظام بانکی ایران به سمت «بانکداری اسلامی» تغییر مسیر داد.
بانکداری اسلامی چیست؟
بانکداری اسلامی، در سادهترین تعریف، یعنی «عملیات بانکی منطبق با احکام شریعت اسلام». شالوده اصلی این نوع بانکداری، یک اصل محکم و قرآنی است: «حرمت ربا». خداوند در قرآن کریم، با صریحترین لحن، ربا را تحریم کرده و آن را «اعلان جنگ با خدا و رسولش» خوانده است: «یَا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ وَذَرُوا مَا بَقِیَ مِنَ الرِّبَا إِن کُنتُم مُّؤْمِنِینَ فَإِن لَّمْ تَفْعَلُوا فَأْذَنُوا بِحَرْبٍ مِّنَ اللَّهِ وَرَسُولِهِ» (بقره: ۲۷۸-۲۷۹). (ای کسانی که ایمان آوردهاید! از خدا پروا کنید و آنچه از ربا باقی مانده است، رها کنید، اگر ایمان دارید. و اگر چنین نکردید، بدانید که با خدا و رسولش وارد جنگ شدهاید.)
اما ربا چیست؟ در فقه شیعه، «ربا» دو نوع است:
- «ربای معاملی» (مبادله دو کالای مشابه با مقدار نامساوی، مثلاً یک کیلو گندم مرغوب در برابر دو کیلو گندم نامرغوب)
- «ربای قرضی» (قرض دادن پول به شرط دریافت مبلغ اضافه). آنچه در بانکداری مدرن رایج است، عمدتاً «ربای قرضی» است. بانکهای ربوی، پول را به عنوان یک «کالا» میبینند و آن را با «نرخ بهره» میفروشند.
اما در اسلام، پول صرفاً یک «وسیله مبادله» و «معیار ارزش» است، نه یک کالای سودآور ذاتی. درست به همین دلیل است که در بانکداری اسلامی، «بهره پول» وجود ندارد، بلکه «سود فعالیت اقتصادی» تقسیم میشود.
پیامبر اکرم (ص) در حدیثی، رباخوار، ربا دهنده، کاتب ربا و شاهدین آن را «ملعون» (دور از رحمت خدا) خواندهاند. (صحیح مسلم). همچنین امیرالمؤمنین علی (ع) میفرمایند: «الرِّبَا یُهَدِّمُ الدِّینَ وَ یُفْسِدُ الدُّنْیَا» (ربا، دین را ویران و دنیا را تباه میکند.) (بحارالأنوار، ج ۱۰۰، ص ۱۲۰).
چرا اینقدر سختگیری؟ چون ربا، «فقر» را عمیقتر، «ثروت» را متمرکزتر، و «عدالت اجتماعی» را نابود میکند. در یک نظام ربوی، پول به جای آنکه به سمت «تولید» و «اشتغال» هدایت شود، در چرخه «دلالی» و «سفتهبازی» میچرخد و پولدارها را پولدارتر و فقرا را فقیرتر میسازد.
مصادیق بانکداری اسلامی
حالا سوال این است: اگر در بانکداری اسلامی، «بهره» (ربا) حرام است، پس بانکها چطور کار میکنند و سود میدهند؟ فقه پویای شیعه، برای پاسخ به این نیاز، مجموعهای از «عقود اسلامی» (قراردادهای شرعی) را طراحی کرده است که جایگزین «قرض با بهره» میشوند:
۱. قرضالحسنه: پرداخت وام بدون هرگونه سود و کارمزد (فقط با دریافت هزینههای عملیاتی). بانک فقط به عنوان «واسطه خیر» عمل میکند. این نوع وامها معمولاً برای ازدواج، درمان، تحصیل و نیازهای ضروری اعطا میشود. قرآن کریم میفرماید: «مَّن ذَا الَّذِی یُقْرِضُ اللَّهَ قَرْضًا حَسَنًا فَیُضَاعِفَهُ لَهُ أَضْعَافًا کَثِیرَهً» (بقره: ۲۴۵). (کیست که به خدا قرض نیکو دهد تا [خداوند] آن را برایش چندین برابر کند؟)
۲. مشارکت مدنی: بانک و مشتری، در یک پروژه مشخص (مثلاً ساخت یک کارخانه) شریک میشوند. هر کدام بخشی از سرمایه را تأمین میکنند و در پایان، سود (یا زیان) بر اساس میزان سرمایهشان تقسیم میشود. این دقیقاً همان کاری است که تاجر و صرافِ قدیمی بازار انجام میدادند.
۳. مضاربه: بانک، سرمایه را تأمین میکند و مشتری، تخصص و نیروی کار را. اگر پروژه سود کرد، سود طبق قرارداد تقسیم میشود. اگر زیان کرد، بانک سرمایهاش را از دست میدهد و مشتری زحمتش را.
۴. مرابحه: بانک، کالایی را که مشتری نیاز دارد (مثلاً یک دستگاه تراکتور)، نقداً میخرد و سپس به صورت اقساطی و با یک «قیمت بالاتر» (که سود بانک است) به مشتری میفروشد. نکته ظریف این است که در این معامله، «پول» در برابر «پول» رد و بدل نشده (که ربا باشد)، بلکه «کالا» در برابر «پول» مبادله شده است.
۵. اجاره به شرط تملیک (لیزینگ): بانک، کالای بادوام (مثل خانه یا خودرو) را میخرد و به مشتری «اجاره» میدهد. در پایان مدت اجاره، به شرط پرداخت تمام اقساط، مالکیت کالا به مشتری منتقل میشود.
۶. اوراق مشارکت و صکوک: اینها ابزارهای مالی مدرنی هستند که جایگزین «اوراق قرضه» ربوی شدهاند. در اوراق مشارکت، خریدار برگه، در سود یک پروژه بزرگ (مثل پالایشگاه یا آزادراه) شریک میشود، نه اینکه به دولت یا شرکت، «وام با بهره» بدهد.
آیا بانکداری ما واقعاً اسلامی است؟
انصاف این است که بگوییم بین «تئوری بانکداری اسلامی» و «عملکرد فعلی بانکهای ما»، فاصلهای وجود دارد. بسیاری از منتقدان (چه حوزوی و چه دانشگاهی) میگویند که برخی بانکها، همان عقود اسلامی را به صورت «صوری» اجرا میکنند و در نهایت، همان نرخ سود از پیش تعیینشده (که شبیه بهره بانکی است) را دریافت میدارند. این رویه که به «حیله ربا» معروف است، قطعاً با روح شریعت سازگار نیست.
اما این اشکالات اجرایی، به معنای «بطلان اصل مدل اسلامی» نیست. تجربه موفق کشورهایی مانند «مالزی» و تلاشهای اخیر ایران در طراحی ابزارهای مالی نوین (مانند «صکوک اجاره» و «اوراق منفعت»)، نشان میدهد که میتوان یک نظام بانکی کاملاً شرعی، کارآمد و مدرن داشت. وظیفه فقها و اقتصاددانان متعهد است که این مسیر را با جدیت ادامه دهند و اجازه ندهند «ربا»، در پوشش «عقود اسلامی»، به نظام اقتصادی ما برگردد.
اسلام، با تحریم «ربا» و معرفی «عقود مشارکتی» (مانند قرضالحسنه، مضاربه، مشارکت و مرابحه)، یک مدل اقتصادی انسانمحور و عادلانه را ارائه میدهد که در آن، پول در خدمت «تولید» و «اشتغال» است، نه ابزاری برای «استثمار» و «رباخواری».
ثبت دیدگاه