سال ۱۹۳۴ بود که زوج فرانسوی، «ایرن» و «فردریک ژولیوت کوری»، برای اولین بار در تاریخ، یک عنصر رادیواکتیو مصنوعی (فسفر ۳۰) را در آزمایشگاه ساختند. یک سال بعد، خبر این کشف شگفتانگیز در یک مجله علمی منتشر شد و دنیا فهمید که بشر میتواند «اتم» را رام کند و از آن برای چیزی فراتر از بمب استفاده کند. اما چیزی که شاید کمتر کسی میداند، این است که همان «رادیوایزوتوپهای مصنوعی» که در آن آزمایشگاه کوچک پاریسی متولد شدند، امروز سالانه جان میلیونها انسان را در بیمارستانها نجات میدهند، گندم و برنج و میوهها را از آفت نجات میدهند، و در عمق کارخانهها، بدون آنکه دیده شوند، کیفیت محصولات را کنترل میکنند.
صنعت هستهای در ذهن بسیاری از ما، فقط با «برق» و «بمب» گره خورده، اما حقیقت این است که تأثیر آن در «سلامت»، «امنیت غذایی» و «صنعت»، به مراتب گستردهتر و شاید حیاتیتر از نیروگاههای برق است.
رادیوداروها
تصور کنید بیماری ۴۵ ساله، با تشخیص «سرطان پروستات» به پزشک مراجعه میکند. پزشک به جای آنکه بلافاصله او را به تیغ جراحی بسپارد، یک آمپول ساده تجویز میکند. این آمپول، حاوی ایزوتوپ رادیواکتیو «لوتشیوم-۱۷۷» است که با یک مولکول حامل (PSMA) پیوند خورده. بیمار آمپول را میزند، به خانه میرود و چند ساعت بعد، میلیونها «گلوله رادیواکتیو» در بدنش، سلولهای سرطانی را (حتی آنهایی که در استخوان پخش شدهاند) بمباران میکنند و نابود میسازند، بدون آنکه به بافتهای سالم آسیب جدی بزنند. این یک رؤیا نیست؛ این «ترانوستیک» (درمان توأم با تشخیص) است که امروز در پیشرفتهترین مراکز درمانی جهان (و البته ایران) انجام میشود.
این فقط یک مثال بود. امروزه بیش از ۴۰ میلیون روش تشخیصی و درمانی پزشکی هستهای در سال، در سراسر جهان انجام میشود (طبق آمار انجمن پزشکی هستهای اروپا). رایجترین آنها:
-
تکنسیوم-۹۹m: حدود ۸۰٪ از کل روشهای پزشکی هستهای با این ایزوتوپ انجام میشود. برای تصویربرداری از قلب، استخوان، کلیه، تیروئید و تشخیص سرطانهای متاستاز یافته.
-
ید-۱۳۱: برای درمان «پرکاری تیروئید» و «سرطان تیروئید». یک بیمار با یک کپسول ید رادیواکتیو، بدون هیچ جراحیای، از شرّ سرطان تیروئید خلاص شد.
-
ساماریوم-۱۵۳ و رادیوم-۲۲۳: برای تسکین دردهای طاقتفرسای متاستازهای استخوانی.
نکته قابل تأمل اینجاست: این ایزوتوپها، «محصول راکتورهای هستهای تحقیقاتی» هستند. بدون یک راکتور هستهای، خبری از تکنسیوم و ید و لوتشیوم نیست. وقتی «راکتور تحقیقاتی تهران» (که در سال ۱۳۴۶ با قدرت ۵ مگاوات راهاندازی شد) اورانیوم را در قلب خودش بمباران میکند، ایزوتوپهای حیاتیای تولید میشود که مستقیماً به بیمارستانها میروند. اگر روزی این راکتور از کار بیفتد، تقریباً ۸۰۰ هزار بیمار ایرانی که سالانه نیازمند خدمات پزشکی هستهای هستند، با بحران مرگباری روبرو میشوند. این یعنی «صنعت هستهای» مساوی است با «جانِ ۸۰۰ هزار نفر در سال»، فقط در یک کشور.
پرتودهی غذایی
شاید باور نکنید، اما بخشی از سیبزمینیهایی که در آشپزخانه دارید، یا ادویههایی که روی قفسه فروشگاههاست، یک بار تحت تابش «اشعه گاما» یا «پرتو ایکس» قرار گرفتهاند. به این فرایند، «پرتودهی غذایی» گفته میشود.
فایدهاش چیست؟ تصور کنید سالانه حدود ۳۰٪ محصولات کشاورزی در کشورهای در حال توسعه، به دلیل آفات، کپکزدگی و فساد از بین میرود. پرتودهی، بدون آنکه ماده رادیواکتیوی در غذا باقی بماند (این را سازمان بهداشت جهانی و فائو بارها تأیید کردهاند)، میکروارگانیسمها و حشرات را نابود میکند. نتیجه:
-
کاهش مصرف سموم شیمیایی: با پرتودهی گندم و آرد، دیگر نیازی به سمپاشیهای مکرر نیست و سموم سرطانزا از چرخه غذایی حذف میشود.
-
افزایش ماندگاری: توتفرنگی که نهایتاً ۳ روز در یخچال دوام میآورد، پس از پرتودهی ملایم، تا ۲ هفته تازه میماند.
-
کنترل آفات قرنطینهای: انبه و پاپایای صادراتی کشورهایی مثل هند و تایلند، برای جلوگیری از ورود «مگس میوه» به کشور مقصد، پرتودهی میشوند.
امروزه در بیش از ۶۰ کشور جهان (از جمله آمریکا، فرانسه، چین، هند، ایران و…)، پرتودهی مواد غذایی در سطح تجاری انجام میشود. این یعنی «امنیت غذایی» یک جامعه، بدون «فناوری هستهای» کامل نمیشود.
هستهای که در کارخانهها کار میکند
وقتی سوار هواپیما میشوید، از یک پالایشگاه گاز عبور میکنید، یا حتی از یک پل بزرگ میگذرید، «ایمنی» شما را «صنعت هستهای» تضمین کرده است. باور نمیکنید؟
در صنعت، به روشی نیاز داریم که بتوانیم «داخل» یک قطعه فلزی ضخیم را ببینیم، بدون آنکه آن را بشکنیم یا خراب کنیم. به این میگویند: «آزمونهای غیرمخرب» (NDT). و قویترین ابزار این آزمونها، «پرتوهای گاما و ایکس» است که از چشمههای رادیواکتیو ساطع میشوند. این پرتوها از فلز عبور میکنند و مانند یک «دوربین جادویی»، کوچکترین ترک، حفره و نقص جوشکاری را روی فیلم رادیوگرافی آشکار میسازند. این فناوری، سالانه از هزاران فاجعه صنعتی (انفجار خطوط لوله، سقوط هواپیما، ریزش پلها) جلوگیری میکند.
علاوه بر این، یک هستهای رادیواکتیو در بسیاری از «حسگرهای دود» (دزدگیرهای آتشسوزی) که در خانهها و ادارات نصب میشود، قرار دارد. این حسگر، با تابش ذرات آلفا، دود را تشخیص میدهد و جان هزاران نفر را در سال نجات میبخشد.
استریلیزاسیون پرتوی
تا حالا فکر کردهاید که سرنگهای یکبارمصرف، نخ بخیه، دستکشهای جراحی، کیتهای آزمایشگاهی و حتی ایمپلنتهای مفصل ران، چطور کاملاً «استریل» و عاری از هرگونه میکروب میشوند؟ پاسخ باز هم «صنعت هستهای» است.
در روش «استریلیزاسیون با پرتو گاما»، بستههای بزرگ و مهرومومشده محصولات پزشکی را روی یک نوار نقاله قرار میدهند و آنها را از مقابل یک منبع قدرتمند «کبالت-۶۰» عبور میدهند. پرتو گاما، DNA تمام باکتریها، ویروسها و قارچها را نابود میکند، بدون آنکه بستهبندی را باز کند یا ماده رادیواکتیوی در محصول باقی بگذارد. مزیت بزرگ آن نسبت به روشهای سنتی (مثل گاز اتیلن اکساید که سرطانزاست) این است که «کاملاً ایمن» و «دقیق» است. بخش بزرگی از تجهیزات پزشکی که در بیمارستانهای ایران استفاده میشود، در مراکز پرتودهی استریل میشوند.
فناوری هستهای در خدمت محیط زیست
شاید تعجب کنید، اما «پرتوهای الکترونی» (که از شتابدهندههای صنعتی بیرون میآیند) میتوانند فاضلابهای صنعتی و شهری را تصفیه کنند. این پرتوها، مولکولهای آلایندههای خطرناک (رنگهای نساجی، مواد دارویی و سموم) را در عرض چند ثانیه تجزیه میکنند و آنها را به مواد بیضرر تبدیل مینمایند. کشورهای پیشرفته مانند چین و کره جنوبی، هماکنون از این فناوری برای تصفیه پساب کارخانهها استفاده میکنند.
همچنین، با استفاده از «ایزوتوپهای پایدار» (مثل اکسیژن-۱۸ یا دوتریوم)، میتوان منشأ و سرنوشت آلایندهها را در آبهای زیرزمینی ردیابی کرد و برای مدیریت منابع آبی برنامهریزی نمود.
هستهای، فراتر از یک «سوخت»
آنچه گفته شد، فقط بخش کوچکی از کاربردهای شگفتانگیز صنعت هستهای در زندگی ماست. وقتی امروز بحث «فناوری هستهای» میشود، ذهنها بلافاصله به سمت «اورانیوم»، «سانتریفیوژ» و «نیروگاه بوشهر» میرود. اما باید آگاه باشیم که «چرخه سوخت هستهای»، فقط برای «تولید برق» نیست؛ بلکه «زیرساخت تولید رادیوایزوتوپها» را فراهم میکند؛ همان رادیوایزوتوپهایی که:
-
سرطان را درمان میکنند (پزشکی هستهای).
-
غذا را سالم نگه میدارند (پرتودهی).
-
کارخانهها را ایمن میکنند (تست غیرمخرب).
-
تجهیزات پزشکی را استریل میکنند (گاما استریلیزاسیون).
-
و از آلودگی محیط زیست جلوگیری مینمایند (تصفیه پرتوی).
کشوری که به «فناوری هستهای» بومی دست پیدا کند، در واقع استقلال خود را در تمام این حوزههای حیاتی تضمین کرده است. در غیر این صورت، محکوم است به وابستگی به واردات ایزوتوپهای گرانقیمت، با عمر کوتاه (مثلاً تکنسیوم-۹۹m فقط ۶ ساعت عمر مفید دارد و باید دائماً تولید شود)، و همیشه در صف تحریم و کمبود باقی میماند.
پس دفعه بعد که نام «انرژی هستهای» را شنیدید، فقط به «بمب» و «نیروگاه» فکر نکنید. به بیماری فکر کنید که به لطف یک آمپول رادیودارو، به زندگی برگشته. به مادری فکر کنید که غذای سالم و عاری از سم، سر سفره خانوادهاش گذاشته. به مسافری فکر کنید که با هواپیمایی سالم و تستشده، به سلامت به مقصد رسیده. انرژی هستهای، فقط «قدرت» نیست؛ «حیات» است. و دفاع از آن، دفاع از «سلامت» و «امنیت» و «آینده» یک ملت است.پر از کاربردهای شگفتانگیز صنعت هستهای در زندگی ماست. وقتی امروز بحث «فناوری هستهای» میشود، ذهنها بلافاصله به سمت «اورانیوم»، «سانتریفیوژ» و «نیروگاه بوشهر» میرود. اما باید آگاه باشیم که «چرخه سوخت هستهای»، فقط برای «تولید برق» نیست؛ بلکه «زیرساخت تولید رادیوایزوتوپها» را فراهم میکند؛ همان رادیوایزوتوپهایی که:
-
سرطان را درمان میکنند (پزشکی هستهای).
-
غذا را سالم نگه میدارند (پرتودهی).
-
کارخانهها را ایمن میکنند (تست غیرمخرب).
-
تجهیزات پزشکی را استریل میکنند (گاما استریلیزاسیون).
-
و از آلودگی محیط زیست جلوگیری مینمایند (تصفیه پرتوی).
کشوری که به «فناوری هستهای» بومی دست پیدا کند، در واقع استقلال خود را در تمام این حوزههای حیاتی تضمین کرده است. در غیر این صورت، محکوم است به وابستگی به واردات ایزوتوپهای گرانقیمت، با عمر کوتاه (مثلاً تکنسیوم-۹۹m فقط ۶ ساعت عمر مفید دارد و باید دائماً تولید شود)، و همیشه در صف تحریم و کمبود باقی میماند.
پس دفعه بعد که نام «انرژی هستهای» را شنیدید، فقط به «بمب» و «نیروگاه» فکر نکنید. به بیماری فکر کنید که به لطف یک آمپول رادیودارو، به زندگی برگشته. به مادری فکر کنید که غذای سالم و عاری از سم، سر سفره خانوادهاش گذاشته. به مسافری فکر کنید که با هواپیمایی سالم و تستشده، به سلامت به مقصد رسیده. انرژی هستهای، فقط «قدرت» نیست؛ «حیات» است. و دفاع از آن، دفاع از «سلامت» و «امنیت» و «آینده» یک ملت است.
ثبت دیدگاه