در میان چهارده معصوم (ع)، شاید هیچیک به اندازه امام حسن عسکری (ع) در «غربت» و «محاصره» زیسته باشند. او را «زندانیِ آزاد» میخوانند؛ امامی که تقریباً تمام دوران امامت کوتاه خود را تحت شدیدترین نظارتهای امنیتی و اطلاعاتی حکومت عباسی گذراند و حتی در خانه شخصیاش، همچون یک اسیر زیر نظر جاسوسان و مأموران خلیفه بود. با این همه، از همین حصار تنگ و خفقانآور، روشنترین افقهای فکری و اعتقادی تشیع را گشود و رسالت خطیر «آمادهسازی جامعه شیعه برای عصر غیبت» را به انجام رساند.
او پدر حضرت مهدی (عج)، یازدهمین امام شیعیان، و «وارث صبر و صلابت» پدرانش بود. اگرچه عمر شریفش کوتاه (۲۸ سال) و امامتش تنها ۶ سال به طول انجامید، اما میراث علمی، فکری و تشکیلاتیاش، چراغ راه شیعیان در طول دوازده قرن پس از خود بوده است. این مقاله، روایتی مستند از زندگی پرفراز و فرود این امام همام است.
۱. تولد و خاندان: زاده در سامرا، شهری که زندانش ساختند
ابومحمد، حسن بن علی (ع) مشهور به «امام حسن عسکری» و ملقّب به «زکی» و «صامت» ، در هشتم ربیعالثانی سال ۲۳۲ هجری قمری (حدود ۸۴۶ میلادی) در شهر سامرا (مرکز خلافت عباسی در عراق) چشم به جهان گشود.
پدر بزرگوارش، امام علی النقی (هادی) (ع) ، دهمین پیشوای شیعیان بود که چند سال پیش از تولد ایشان، به دستور خلیفه متوکل عباسی، به همراه خانواده از مدینه به سامرا تبعید شده بود تا در منطقهای نظامی (عسکر) تحت کنترل کامل قرار گیرد. مادرش بانویی پرهیزگار و صالحه به نام «حُدیث» (یا سوسن) بود که از خاندانهای نجیب و اهل تقوا به شمار میرفت و امام هادی (ع) او را به عقد خود درآورده بود.
نام «عسکری» از همان محله نظامی «عسکر» (لشکرگاه) در سامرا گرفته شده که خلفای عباسی، امام هادی (ع) و سپس امام حسن عسکری (ع) را به اجبار در آن سکونت دادند تا رفتوآمدهایشان را به راحتی زیر نظر داشته باشند. برادر بزرگوارشان، سید محمد (که به «سبع الدجیل» مشهور است)، در همان ایام و پیش از شهادت امام هادی (ع) از دنیا رفت و در حوالی سامرا به خاک سپرده شد.
۲. دوران پیش از امامت: پرورش در خفقان
حسن (ع) دوران کودکی و نوجوانی را در سامرا و تحت شدیدترین تدابیر امنیتی عباسیان گذراند. خلفای عباسی (متوکل، منتصر، مستعین، معتز) که از نفوذ روزافزون امام هادی (ع) در میان شیعیان و سایر مردم به شدت بیمناک بودند، رفتوآمد به خانه امام را محدود کرده بودند و جاسوسانی را برای گزارشگیری از فعالیتهای ایشان گماشته بودند.
با این حال، در همان فضای بسته و خفقانآور، پدر بزرگوارش او را برای مقام امامت آینده تربیت میکرد. در همین دوران بود که امام هادی (ع) به مناسبتهای مختلف، فضایل و شایستگیهای امام حسن عسکری (ع) را به یاران نزدیک خود گوشزد میکردند و او را به عنوان جانشین خود معرفی مینمودند. از جمله، «ابوهاشم جعفری» (یکی از یاران وفادار) نقل میکند که روزی به امام هادی (ع) عرض کردم: «بعد از شما به چه کسی رجوع کنیم؟» امام به پسرش حسن اشاره کردند و فرمودند: «صاحب شما پس از من، حسن است.»
۳. امامت در ۲۲ سالگی: آغاز رسالتی سنگین
در سوم رجب سال ۲۵۴ هجری، امام هادی (ع) به شهادت رسیدند و بار سنگین امامت در شرایطی به دوش امام حسن عسکری (ع) (که در آن هنگام تنها ۲۲ سال داشت) نهاده شد. دوران امامت ایشان (۲۵۴-۲۶۰ هجری) با سه تن از خلفای عباسی (معتز، مهتدی، معتمد) مصادف بود که همگی سیاست «محدودیت حداکثری» و «نظارت دائمی» بر امام را دنبال میکردند.
امام (ع) برای ارتباط با پیروانش که در سراسر جهان اسلام (از عراق و حجاز گرفته تا ایران و مصر) پراکنده بودند، از «سازمان وکالت» (شبکه وکلای شیعه) استفاده میکردند. این شبکه مخفی که از زمان امام صادق (ع) پایهگذاری شده و در دوران امام هادی (ع) گسترش یافته بود، در عصر امام عسکری (ع) به پیچیدهترین شکل خود رسید. وکلا، اموال (وجوهات شرعی) را از شیعیان جمعآوری میکردند، نامهها و سؤالات دینی را به امام میرساندند و پاسخها را بازمیگرداندند. این سیستم، به شیعیان امکان میداد تا بدون حضور فیزیکی در سامرا، با امام خود در ارتباط باشند.
با این حال، دستگاه خلافت از وجود این شبکه مخفی آگاه بود و همواره در تلاش برای نفوذ و انهدام آن بود. امام (ع) نیز با تدبیر، تقیه و رمزنگاری در مکاتبات، شبکه را هدایت میکردند.
۴. زندانهای مکرر و فشارهای طاقتفرسا
زندگی امام حسن عسکری (ع) در سامرا، یک «زندان طولانی» بود. خلفای عباسی چندین بار ایشان را روانه زندانهای مخوف کردند. از جمله:
-
معتز عباسی ایشان را در زندان «صالح بن وصیف» محبوس کرد.
-
مهتدی عباسی نیز دستور زندانی شدن امام را صادر کرد و بر شدت سختگیریها افزود.
-
معتمد عباسی که بیش از همه از امام بیمناک بود، ایشان را در زندان «نحریر» (یکی از جلادان معروف) و سپس «علی بن اوتامش» قرار داد.
هدف از این زندانها، تنها «حبس فیزیکی» نبود، بلکه خلفا میخواستند امام را کاملاً از یارانش منقطع کنند و در نهایت، ایشان را به شهادت برسانند. اما به گواهی تاریخ، هر بار که امام را روانه زندان میکردند، زندانبانان سختدل و جلادان عباسی، تحت تأثیر کرامات، اخلاق نیکو و عبادتهای عمیق امام قرار میگرفتند و به احترام و ارادت به ایشان گرویده، یا دستکم از آزارشان میکاستند.
نمونهای شگفت: هنگامی که امام را نزد «علی بن اوتامش» (که به شدت با آل ابوطالب دشمن بود) زندانی کردند، او پس از مدتی مشاهده عبادت و کرامات امام، چنان منقلب شد که صورت بر خاک مینهاد و سر به آسمان بلند نمیکرد.
۵. شهادت: آخرین تنفس در غربت سامرا
سرانجام، «معتمد عباسی» که از محبوبیت و نفوذ روزافزون امام (ع) و نیز از خبر تولد فرزندشان حضرت مهدی (عج) سخت به وحشت افتاده بود، تصمیم به حذف فیزیکی امام گرفت. به دستور او، امام حسن عسکری (ع) را با زهر مسموم کردند.
امام (ع) در هشتم ربیعالاول سال ۲۶۰ هجری قمری (برابر با ۸۷۴ میلادی)، در سن ۲۸ سالگی، در خانه شخصیاش در سامرا به شهادت رسیدند. آخرین لحظات حیاتشان، با حضور فرزند خردسالشان، حضرت حجت (عج)، و معدودی از یاران بسیار نزدیک سپری شد. امام در بستر شهادت، «امامت» فرزندش مهدی (عج) را به آنان تأکید و تصریح کردند.
پس از شهادت، «ابوعیسی، پسر متوکل عباسی» بر پیکر مطهر امام نماز گزارد (و این خود نشاندهنده شدت نظارت حکومت بر مراسم بود). پیکر پاکشان در خانه شخصی خودشان، در کنار قبر پدر بزرگوارشان امام هادی (ع) در سامرا، به خاک سپرده شد. این مکان، امروز به «حرم عسکریین» (حرم دو امام) معروف است و زیارتگاه عاشقان اهل بیت (ع) از سراسر جهان است.
۶. میراث علمی، فکری و تشکیلاتی
با وجود عمر کوتاه و اختناق شدید، امام حسن عسکری (ع) گنجینهای ارزشمند از «علم» و «سنت» از خود به جا گذاشتند که بخشی از آن به دست ما رسیده است:
۱. احادیث و روایات: مجموعهای از احادیث فقهی، اخلاقی و تفسیری از ایشان نقل شده که در کتب معتبر شیعه (مانند کافی، تهذیب، من لایحضره الفقیه و…) ثبت است. یکی از مشهورترین احادیث ایشان، «تفسیر منسوب به امام عسکری (ع)» است که البته در صحت انتساب کامل آن میان علما بحث است.
۲. شاگردان برجسته: امام با وجود محدودیتها، شاگردانی را تربیت کردند که پس از شهادتشان، عهدهدار نشر معارف اهل بیت (ع) شدند. برخی از این چهرهها عبارتند از:
-
عثمان بن سعید عمری (نخستین نایب خاص امام زمان (عج) در غیبت صغری).
-
محمد بن عثمان عمری (دومین نایب خاص).
-
ابوعلی احمد بن اسحاق قمی (از وکلای بزرگ امام و رابط شیعیان قم).
-
عبدالله بن جعفر حمیری (محدث و فقیه بزرگ).
-
ابوهاشم جعفری (از یاران وفادار).
۳. استحکام سازمان وکالت: دوران امام عسکری (ع) دوره «بلوغ تشکیلاتی» شبکه وکلای شیعه بود. این شبکه که با دقت و انضباط بالایی اداره میشد، الگوی عملی برای «حکومت اسلامی در دوران غیبت» شد.
۴. زمینهسازی برای غیبت: بزرگترین و حساسترین مأموریت امام حسن عسکری (ع)، «آمادهسازی اذهان شیعیان» برای ورود به عصر غیبت امام مهدی (عج) بود. ایشان با مدیریت دقیق، تولد فرزندشان را از چشم جاسوسان حکومت مخفی نگه داشتند، تنها خواص از یاران را به دیدن حضرت مهدی (عج) بردند، و به تدریج شیعیان را به این امر عادت دادند که ممکن است ارتباط مستقیم و حضوری با امامشان نداشته باشند و باید از طریق «نواب اربعه» (نایبان خاص) با حجت خدا در ارتباط باشند. این اقدام هوشمندانه، «کلید ورود» به دوران طولانی غیبت بود و شیعه را از فروپاشی و انحراف حفظ کرد.
۷. چند حدیث گهربار از امام حسن عسکری (ع)
برای آشنایی با عمق نگاه و حکمت این امام همام، مرور چند حدیث کوتاه از ایشان ضروری است:
-
درباره تقوا و دینداری واقعی: «کسی که در نهان، مراقب خدا باشد [و گناه نکند]، در شمار انسانهای پارسا و نیکنام است.» (تحف العقول، ص ۴۸۹)
-
درباره فروتنی و محبت: «فروتنی، نعمتی است که بر آن حسد نمیورزند [چون همه آن را دوست دارند].» (بحارالأنوار، ج۷۸، ص ۳۷۷)
-
درباره دوستی و دشمنی: «دوستی با مردم [نیکوکار]، نیمی از خردمندی است.» (تحف العقول، ص ۴۸۹)
-
درباره پرهیز از جدال بیهوده: «جدال و مراء [بگومگوی بیحاصل]، نیکیها را کهنه و نابود میکند.» (بحارالأنوار، ج۲، ص ۱۳۶)
-
درباره نشانههای مؤمن: «مؤمن، [در عین اشتغال به دنیا] برای آخرت خود تلاش میکند و [در عین کار برای آخرت]، بهره خود را از دنیا فراموش نمیکند.» (تحف العقول، ص ۴۸۷)
زندگی امام حسن عسکری (ع) به ما میآموزد که «تنگناها» و «محدودیتها» نمیتوانند عظمت یک هدف الهی را محصور کنند. ایشان در شهری که برایش «زندان» ساخته بودند، در محاصره جاسوسان و دشمنان کینهتوز، بزرگترین مأموریت تاریخ شیعه یعنی «زمینهسازی برای غیبت امام زمان (عج)» را با موفقیت به انجام رساند.
او به ما آموخت که «صبر» به معنای تسلیم شدن نیست، بلکه «صبر» یعنی «مدیریت هوشمندانه بحران»، «حفظ نیروها»، «پرورش کادر» و «انتقال آرام و مطمئن رهبری به نسل بعد». او «پدر انتظار» بود؛ انتظاری پویا، آگاهانه و مسئولانه که هنوز هم پس از ۱۲ قرن، شیعیان را زنده، امیدوار و پای در رکاب نگه داشته است.
سلام و درود بیپایان خداوند و فرشتگان بر آن روح بلند و مظلوم، که در غربت زیست، در مظلومیت به شهادت رسید، و با خون خود، «نهال انتظار» را آبیاری کرد.
ثبت دیدگاه