در شهریور ۱۳۱۸، همزمان با شعلهور شدن آتش جنگ جهانی دوم در اروپا، رضاشاه پهلوی طی اطلاعیهای رسمی بیطرفی ایران را اعلام کرد. او که در طول دو دهه سلطنتش روابط گستردهای با آلمان برقرار کرده بود، امیدوار بود ایران را از بلایای جنگ دور نگه دارد. آلمانیها در آن سالها بزرگترین شریک تجاری ایران محسوب میشدند و بیش از دو هزار مستشار، مهندس و تکنسین آلمانی در ادارات دولتی، راهآهن سراسری، کارخانههای صنعتی و حتی مخابرات ایران مشغول به کار بودند. نفوذ آرام و پیوسته آلمان در ساختار اقتصادی و فنی ایران، زنگ خطر را در لندن و مسکو به صدا درآورده بود.
در همین حال، بریتانیا که سالها با قراردادهای نفتی، نبض اقتصاد ایران را در جنوب در دست داشت، و شوروی که از دیرباز رویای نفوذ در شمال ایران و دستیابی به آبهای گرم خلیج فارس را در سر میپروراند، هر دو با سوءظن عمیقی به رفتوآمد آلمانیها مینگریستند. با حمله هیتلر به شوروی در خرداد ۱۳۲۰ و ورود اتحاد جماهیر شوروی به جرگه متفقین، معادلات به کلی تغییر کرد. اکنون ایران به تنها پل ارتباطی امن میان متفقین غربی و جبهه شرقی تبدیل شده بود؛ پلی که عبور از آن، برای رساندن کمکهای حیاتی آمریکا و بریتانیا به ارتش سرخ، یک ضرورت استراتژیک به شمار میرفت.
دلایل اصلی حمله
پل پیروزی؛ اهمیت ژئواستراتژیک ایران
پس از عملیات بارباروسا و پیشروی برقآسای نازیها در خاک شوروی، استالین در وضعیت بحرانی قرار گرفت. او به متحدان غربی خود پیغام داد که برای ادامه مقاومت در برابر هیتلر، نیاز فوری به تانک، هواپیما، مهمات و مواد غذایی دارد. مسیرهای دریایی شمال (از طریق اقیانوس منجمد شمالی) خطرناک و یخزده بود و مسیر اقیانوس آرام نیز بسیار طولانی. در این میان، «کریدور ایران» به عنوان امنترین و کوتاهترین مسیر ممکن برای ارسال کمکها به شوروی شناخته شد.
وینستون چرچیل، نخستوزیر وقت بریتانیا، بعدها در خاطرات خود نوشت: «ایران، پلی بود که میبایست به هر قیمتی حفظ شود. بدون آن، پشتیبانی از روسیه غیرممکن مینمود.» بر اساس «قانون وام و اجاره» آمریکا، میلیونها تن تجهیزات و آذوقه میبایست از طریق خلیج فارس به بنادر جنوبی ایران میرسید، سپس با راهآهن سراسری به شمال منتقل میشد و از آنجا به دست نیروهای شوروی میرسید. برای تضمین امنیت این کریدور حیاتی، کنترل کامل بر ایران یک ضرورت اجتنابناپذیر تلقی میشد.
کابوس نفوذ آلمان و اولتیماتوم سرنوشتساز
حضور گسترده و نفوذ عمیق آلمانیها در ایران، به کابوسی دائمی برای متفقین تبدیل شده بود. انگلیسیها بیم آن داشتند که این مستشاران، در واقع ستون پنجم نازیها باشند و در لحظه مناسب، تأسیسات نفتی جنوب را منفجر کنند یا راههای ارتباطی را از کار بیندازند. شوروی نیز که در غرب با تهاجم سنگین ورماخت روبرو بود، نمیتوانست خطر یک جبهه جدید در جنوب مرزهای خود را نادیده بگیرد.
در ۲۸ تیر ۱۳۲۰، دولتهای بریتانیا و شوروی در یادداشتی مشترک به رضاشاه اولتیماتوم دادند که باید هر چه سریعتر تمامی اتباع آلمانی را از ایران اخراج کند. رضاشاه که سالها سیاست «نیروی سوم» در برابر انگلیس و روسیه را دنبال میکرد، این اولتیماتوم را مداخلهای آشکار در حاکمیت ملی ایران تلقی کرد و با طفرهروی و بهانهآوردن، وقت میکشد. او به وزیرمختار آلمان اطمینان داد که ایران هرگز به خاک خود اجازه تعرض نخواهد داد. اما قدرتهای بزرگ، صبر خود را از دست داده بودند. وقتی پاسخ ایران قانعکننده تشخیص داده نشد، چراغ سبز برای حمله روشن شد.
نفت؛ انگیزهای در سایه
اگرچه در اسناد رسمی متفقین، مسئله نفت کمتر مطرح شده، اما نمیتوان نقش آن را در محاسبات استراتژیک نادیده گرفت. بریتانیا از طریق شرکت نفت ایران و انگلیس، کنترل بزرگترین پالایشگاه جهان (پالایشگاه آبادان) را در اختیار داشت. سوخت مورد نیاز ناوگان جنگی متفقین در خاورمیانه و شمال آفریقا، تا حد زیادی به نفت ایران وابسته بود. از سوی دیگر، شوروی نگاه طمعآمیزی به منابع نفتی شمال ایران داشت. استالین بیم داشت که آلمانیها با نفوذ در ایران، دست به خرابکاری در چاههای نفت باکو بزنند؛ چاههایی که شریان حیاتی ماشین جنگی شوروی بودند. بنابر این، امنیت میادین نفتی، چه در جنوب و چه در همسایگی قفقاز، یک هدف استراتژیک ضمنی اما حیاتی برای اشغالگران بود.
امنیت مستعمرات و سرکوب ناآرامیهای منطقهای
بریتانیا که هندوستان (مروارید امپراتوری) را در اختیار داشت و بر عراق نیز قیمومیت مییافت، به شدت نگران ناآرامیهای ضداستعماری در منطقه بود. در بهار ۱۳۲۰، رشید عالی گیلانی در عراق با گرایشات محور، دست به کودتا زد و از آلمان تقاضای کمک کرد. اگرچه این شورش سرکوب شد، اما کابوس سرایت آن به ایران و سپس هند، خواب را از چشمان استعمارگران ربوده بود. ایرانِ تحت نفوذ آلمان، میتوانست به پایگاهی ایدئال برای عوامل خرابکار آلمانی تبدیل شود و شعلههای شورش را در سراسر خاورمیانه برافروزد. اشغال ایران، پیامی قاطع به سایر کشورهای منطقه نیز بود: دوران بیطرفی و بازی دوگانه به سر آمده است.
شروع عملیات
سرانجام در سحرگاه سوم شهریور ۱۳۲۰ (۲۵ اوت ۱۹۴۱)، نیروهای شوروی از شمال و نیروهای بریتانیایی-هندی از جنوب و غرب، بدون اعلان رسمی جنگ، مرزهای ایران را درنوردیدند. هواپیماهای متفقین، شهرهای تبریز، رشت، قزوین، همدان، اهواز و بندر انزلی را بمباران کردند. ارتش ایران که پس از دو دهه هنوز در حال بازسازی بود و به سلاحهای سنگین و مدرن مجهز نشده بود، توان مقاومت جدی در برابر دو ابرقدرت نظامی را نداشت.
با این حال، در گوشهوکنار کشور، حماسههایی از مقاومت شکل گرفت که در حافظه تاریخی ملت ایران جاودانه شد. ناوچه «پلنگ» در خلیج فارس، تن به نبردی نابرابر با ناوهای جنگی بریتانیا داد و با تمام خدمهاش در اعماق آبهای نیلگون جنوب آرام گرفت. خلبانان شجاع نیروی هوایی در غرب کشور با جنگندههای قدیمی خود، به مقابله با بمبافکنهای مدرن دشمن پرداختند و جان بر سر تعهد خود نهادند. اما این مقاومتهای پراکنده، در برابر ارتشهای مجهز و هماهنگ، راه به جایی نبرد. سه روز پس از آغاز حمله، در ششم شهریور، رضاشاه با مشاهده فروپاشی سریع خطوط دفاعی و بمباران تهران، فرمان آتشبس و تسلیم را صادر کرد.
پیامدهای اشغال
اشغال ایران، تنها یک شکست نظامی نبود؛ زلزلهای سیاسی، اقتصادی و اجتماعی بود که بنیان کشور را به لرزه درآورد. متفقین که به رضاشاه اعتماد نداشتند، او را مجبور به استعفا و ترک کشور کردند. محمدرضا پهلوی جوان، در میان اشغال نظامی و تحت نظارت مستقیم سفارتخانههای بیگانه، بر تخت سلطنت نشانده شد.
اما فاجعه بزرگتر، مصیبتی بود که بر مردم عادی فرود آمد. ورود ارتشهای اشغالگر و توقیف آذوقه و غلات برای تغذیه سربازان، ایران را در زمستان ۱۳۲۱ در کام قحطی هولناکی فرو برد. تورم افسارگسیخته شد، نان و شکر به کالاهایی کمیاب و لوکس تبدیل گشت، بیماریهای واگیردار مانند تیفوس و حصبه جان هزاران تن را گرفت، و امنیت در جادهها و شهرها فروپاشید. ایران، که هزینه بیطرفی خود را میپرداخت، اکنون به انبار آذوقه و میدان تاختوتاز قوای بیگانه تبدیل شده بود.
اشغال ایران در شهریور ۱۳۲۰، زخمی عمیق بر پیکر استقلال ملی بود که درسهای تلخ و فراموشنشدنی برای تاریخ سیاسی این سرزمین به جا گذاشت. این واقعه نشان داد که در عرصه قدرتهای بزرگ، اعلام بیطرفی و اتکا به سیاست موازنه، بهتنهایی تضمینی برای حفظ حاکمیت نیست. موقعیت ژئواستراتژیک ممتاز ایران، به جای آنکه سپر امنیتی باشد، به طعمهای وسوسهانگیز برای قدرتهای درگیر در جنگ تبدیل شد.
درس شوم آن روزگار این بود که امنیت و استقلال یک ملت، جز در سایه اقتدار ملی، خودباوری و برخورداری از یک صنعت دفاعی بومی و نیرومند تأمین نمیشود.
ثبت دیدگاه