همه ما نمونههای نقض عدالت را دیدهایم. کودکی که با بیماری لاعلاج دستوپنجه نرم میکند، انسان شریفی که زندگیش پر از گرفتاری است، و در مقابل، ستمگری که در اوج قدرت و ثروت روزگار میگذراند. اگر قرار بود عدالت الهی همین جا و در همین دنیا محقق شود، نباید چنین صحنههایی را میدیدیم.
اما نکته دقیقاً همین جاست. قرآن کریم در آیه ۷ سوره ابراهیم، از زبان حضرت موسی نقل میکند که خداوند فرمود: «لَئِن شَکَرْتُمْ لَأَزِیدَنَّکُمْ وَلَئِن کَفَرْتُمْ إِنَّ عَذَابِی لَشَدِیدٌ». این آیه نشان میدهد که رابطه مستقیمی بین اعمال انسان و نتایج آن وجود دارد، اما نه لزوماً در همین دنیا و به شکلی که ما انتظار داریم.
اصلاً عدل الهی یعنی چه؟
شاید اولین گمشده ما در این بحث، «تعریف عدل الهی» باشد. ما معمولاً عدالت را با «برابری مطلق» یا «مجازات فوری» اشتباه میگیریم. اما عدل الهی مفهومی پیچیدهتر دارد. علامه طباطبایی در تفسیر المیزان میگوید: «عدل الهی به معنای قرار دادن هر چیزی در جایگاه مناسب خودش است.» یعنی هر انسانی متناسب با ظرفیتها، استعدادها و شرایطش، آنچه را که شایسته اوست دریافت میکند. این با برابری مطلق فرق دارد.
نکته جالب این است که برخلاف تصور رایج، واژه «عدل» در قرآن هرگز به معنای مساوات و برابری نیامده، بلکه همواره به معنای «اعتدال» و «تناسب» است. بنابراین، پرسش ما باید اینطور اصلاح شود: «چرا تناسب کامل بین اعمال و نتایج در دنیا برقرار نمیشود؟»
چالش بزرگ: اختیار انسان
یکی از مهمترین عواملی که باعث میشود عدل الهی در دنیا محقق نشود، «اختیار انسان» است. خداوند انسان را موجودی مختار آفریده و به او حق انتخاب داده است. در سوره کهف آیه ۲۹ میفرماید: «وَقُلِ الْحَقُّ مِن رَّبِّکُمْ فَمَن شَاءَ فَلْیُؤْمِن وَمَن شَاءَ فَلْیَکْفُرْ»؛ بگو حق از سوی پروردگارتان است، هر که میخواهد ایمان بیاورد و هر که میخواهد کافر شود.
این اختیار، هم «موهبت» است و هم «مسئولیت». ارزش ایمان و عمل صالح، در گرو همین اختیار است. اگر قرار بود خداوند جلوی هر ظلمی را بگیرد، اختیار انسان بیمعنا میشد. به تعبیر استاد مطهری در کتاب «عدل الهی»، «اختیار انسان مستلزم این است که خداوند در کارهای ارادی بشر دخالت نکند.» و نتیجه طبیعی دخالت نکردن خدا در انتخابهای انسان، این است که برخی انسانها راه ظلم و فساد را انتخاب میکنند و در نتیجه، بیعدالتی در جهان رخ میدهد.
دنیا جای «حساب» نیست
دومین نکته اساسی که باید بپذیریم این است که دنیا اصلاً برای اجرای عدالت کامل طراحی نشده. قرآن در آیه ۱۸۵ سوره آلعمران میفرماید: «کُلُّ نَفْسٍ ذَائِقَهُ الْمَوْتِ وَإِنَّمَا تُوَفَّوْنَ أُجُورَکُمْ یَوْمَ الْقِیَامَهِ»؛ هر نفسی چشنده مرگ است و قطعاً پاداشهایتان را به تمام و کمال در روز قیامت دریافت خواهید کرد.
این آیه نشان میدهد که خداوند «پرداخت کامل پاداش و جزا» را به روز قیامت موکول کرده، نه به دنیا. دنیا «مزرعه آخرت» است، جای «کاشت» است، نه «برداشت». حالا اگر کسی بپرسد پس چرا گاهی در دنیا هم شاهد مجازات ظالمان یا پاداش نیکوکاران هستیم، جوابش این است که آن موارد، «نمونههای کوچک» و «نشانههایی» از قانون عدل الهی هستند، نه اجرای کامل آن. خدا میخواهد به ما یادآوری کند که این قانون وجود دارد و جدی است، اما اجرای نهایی را به دادگاه قیامت واگذار کرده است.
خدایی که رحمان و رحیم است، نه فقط عادل
نکته ظریف دیگری که اغلب از آن غافل میشویم، این است که خداوند فقط «عادل» نیست، «رحمان» و «رحیم» هم هست. یعنی اگر قرار بود هر گناهی فوراً مجازات شود، هیچ جنبندهای روی زمین باقی نمیماند. سوره فاطر آیه ۴۵ میفرماید: «وَلَوْ یُؤَاخِذُ اللَّهُ النَّاسَ بِمَا کَسَبُوا مَا تَرَکَ عَلَىٰ ظَهْرِهَا مِن دَابَّهٍ»؛ اگر خداوند مردم را به سبب آنچه مرتکب شدهاند مجازات میکرد، هیچ جنبندهای را بر پشت زمین باقی نمیگذاشت.
جالب است بدانید که در روایتی از امام صادق علیه السلام نقل شده که فرمودند: «وقتی خداوند به حضرت موسی وحی فرستاد، موسی عرض کرد خدایا! اگر عدالت تو بود، هیچکس روی زمین باقی نمیماند، ولی به رحمت تو است که زندگی ادامه دارد.» این روایت نشان میدهد که ادامه حیات بشر در دنیا، نه بر اساس عدل، که بر اساس رحمت خداست.
مصلحتهای پنهان
گاهی اوقات، چیزی که ما آن را «ظلم» یا «بیعدالتی» مینامیم، در واقع مصلحتی پنهان دارد که ما از آن بیخبریم. داستان حضرت خضر و موسی در سوره کهف، بهترین مثال برای این موضوع است. خضر سه کار انجام داد که در ظاهر ناعادلانه بود: کشتن یک پسر بچه، سوراخ کردن یک کشتی بیگناه، و تعمیر رایگان یک دیوار برای مردم بخیل. اما وقتی علت را توضیح داد، معلوم شد هر سه کار بر اساس حکمت و عدالت بوده است.
این داستان به ما یاد میدهد که گاهی مصلحتهای الهی فراتر از درک محدود ماست. شاید بیماری یک کودک، آزمایشی برای صبر والدینش باشد. شاید فقر یک انسان شریف، وسیلهای برای امتحان دیگران و ظهور رحمت الهی باشد.
خب، بیایید جمعبندی کنیم. چرا در دنیا امکان تحقق عدل الهی نیست؟
اول، چون خدا به انسان اختیار داده و اختیار، لازمهاش این است که خدا در انتخابهای انسان دخالت نکند. دوم، دنیا جای «حساب کامل» نیست، جای «عمل» است و حساب کامل در قیامت است. سوم، اگر قرار بود عدل الهی در دنیا اجرا شود، هیچ مجرمی زنده نمیماند و این با صفت «رحمانیت» خدا سازگار نیست. چهارم، گاهی مصلحتهایی در کار است که ما از آنها بیخبریم.
امام علی علیه السلام در خطبه ۱۹۱ نهجالبلاغه میفرماید: «خداوند روز قیامت را برای داوری میان بندگانش قرار داد، پس هر که در دنیا مظلوم واقع شده، در آنجا حقش را خواهد گرفت.» این جمله، چکیده تمام بحث ماست. دنیا جای «دادخواهی نهایی» نیست، بلکه مقدمهای برای دادگاه بزرگ قیامت است.
پس دفعه بعد که با صحنههای تلخ بیعدالتی روبرو شدیم، یادمان باشد که این بیعدالتیها «موقتی» هستند و «ناقص». قرار نیست خداوند تمام قصاصها را در این دنیا انجام دهد. دنیا مثل یک ترم تحصیلی میماند که در آن، نمرههای پایان ترم تعیینکننده هستند، نه امتحانهای کوچک میان ترم. و خوشا به حال کسانی که در این میان، نه فقط به عدل، که به رحمت خدا هم ایمان دارند.
ثبت دیدگاه