وقف در لغت، یعنی «ایستادن» و «نگه داشتن». انگار که مالی را از گردش روزگار و دستبه دست شدنهای بازار، بیرون میکشی و در مسیر خیر، ثابت نگه میداری. در اصطلاح فقهی، وقف یعنی «حبس کردن اصل مال و رها کردن منفعت آن در راه خدا». یعنی تو مالک یک باغ هستی. باغ را نمیفروشی، نمیبخشی، به ارث هم نمیرسد. اما میوههایش را، سایهاش را، درآمدش را، تا ابد در راهی که خودت (یا واقف) تعیین کرده، خرج میکنی: برای فقرا، برای منافع دینی، برای بیماران، برای زائران، یا حتی برای پرندهها و حیوانات.
وقف، در واقع یک «صدقه جاریه» است. پیامبر اکرم (ص) فرمودند: «إِذَا مَاتَ الْإِنْسَانُ انْقَطَعَ عَمَلُهُ إِلَّا مِنْ ثَلَاثٍ: صَدَقَهٍ جَارِیَهٍ، أَوْ عِلْمٍ یُنْتَفَعُ بِهِ، أَوْ وَلَدٍ صَالِحٍ یَدْعُو لَهُ» (وقتی انسان میمیرد، پرونده اعمالش بسته میشود، مگر از سه راه: صدقه جاریه [وقف]، یا دانشی که از آن سود ببرند، یا فرزند صالحی که برایش دعا کند.) (صحیح مسلم). این حدیث، چکیده فلسفه وقف است: «جاودانگی خیر.»
وقف در قرآن
جالب است بدانید که کلمه «وقف» به همین شکل صریح در قرآن نیامده، اما روح وقف در آیات متعددی موج میزند. خداوند در سوره آل عمران، آیه ۹۲ میفرماید: «لَنْ تَنَالُوا الْبِرَّ حَتَّی تُنْفِقُوا مِمَّا تُحِبُّونَ» (هرگز به [حقیقتِ] نیکی نمیرسید، مگر آنکه از آنچه دوست دارید، انفاق کنید.) این آیه، دقیقاً روحیه وقف را ترسیم میکند: اینکه باید از «محبوبترین» داراییات بگذری و آن را در راه خدا هزینه کنی. واقفان بزرگ تاریخ، معمولاً بهترین زمین، پرآبترین باغ، یا ارزشمندترین بنای خود را وقف میکردند.
همچنین در سوره بقره، آیه ۲۶۱، خداوند انفاق در راه خود را به «دانهای» تشبیه کرده که «هفت خوشه» میرویاند و هر خوشه، «صد دانه» دارد: «مَثَلُ الَّذِینَ یُنْفِقُونَ أَمْوَالَهُمْ فِی سَبِیلِ اللَّهِ کَمَثَلِ حَبَّهٍ أَنْبَتَتْ سَبْعَ سَنَابِلَ فِی کُلِّ سُنْبُلَهٍ مِائَهُ حَبَّهٍ». وقف، مصداق اعلای همین «انفاق» است که برکتش نه تنها هفت برابر، که هزاران برابر و تا ابد ادامه دارد.
اولین وقف تاریخ اسلام
اولین وقف در تاریخ اسلام، توسط خود پیامبر اکرم (ص) و در همان سال اول هجرت انجام شد. وقتی حضرت به مدینه تشریف آوردند، در محله «قبا» توقف کردند و با دست مبارک خود، مسجد قبا را بنا نهادند. زمین مسجد را از صاحبانش خریدند (و طبق برخی روایات، خود صاحبان آن را وقف کردند) و این مسجد، اولین «موقوفه اسلامی» شد. خداوند در سوره توبه، آیه ۱۰۸، درباره این مسجد فرمود: «لَمَسْجِدٌ أُسِّسَ عَلَی التَّقْوَی مِنْ أَوَّلِ یَوْمٍ أَحَقُّ أَنْ تَقُومَ فِیهِ» (مسجدی که از روز نخست بر پایه تقوا بنا شده، شایستهتر است که در آن [به عبادت] بایستی). این آیه، تأییدی آسمانی بر اولین موقوفه جهان اسلام است.
پس از آن، ساخت مسجدالنبی و وقف زمینهای اطراف آن برای تأمین هزینههای مسجد، الگویی برای تمام مسلمانان شد.
وقف در سیره اهل بیت (ع)
اهل بیت پیامبر (ص)، بزرگترین واقفان تاریخ اسلام بودند. امیرالمؤمنین علی (علیه السلام) نهتنها با دست خود چاهها حفر میکرد و نخلستانها احداث مینمود، که بسیاری از آنها را در راه خدا وقف میفرمود. در کتاب «وسائل الشیعه» (ج ۱۹، ص ۱۸۷) روایت شده که علی (ع) در مدینه، نخلستانهای «بئر ابینیزر» و «بغیبغه» را وقف فقرا و در راهماندگان کرد و در وقفنامهاش نوشت: «این دو باغ را برای فقرای مدینه و در راه ماندگان وقف کردم، تا بدین وسیله، صورتم را از آتش جهنم حفظ کند.»
داستان «بئر ابینیزر» بسیار شنیدنی است. وقتی علی (ع) با دستان مبارک خود این چاه را در زمینی بایر حفر کرد و آب از آن جوشید، مالکیت آن را به دست آورد. سپس آن را وقف حاجیان و فقرا نمود و نوشت: «این چاه، فروخته نشود و به ارث نرسد، تا آنگاه که خداوند، وارث زمین و آسمانهاست.» این، روح حاکم بر وقف شیعی است.
امام صادق (علیه السلام) نیز در حدیثی تأکید میفرمایند: «الْوَقْفُ حَبْسُ الْأَصْلِ وَ تَسْبِیلُ الثَّمَرَهِ» (وقف، نگه داشتن اصل مال و روان کردن منفعت آن [در راه خداست].) (وسائل الشیعه، ج ۱۹، ص ۱۷۹). این حدیث، تعریف فقهی دقیق وقف را ارائه میدهد که قرنهاست مبنای عمل فقها و واقفان بوده است.
سیر تاریخی وقف
پس از پیامبر (ص) و ائمه (ع)، سنت وقف به سرعت در میان مسلمانان گسترش یافت. در زمان خلفای عباسی، نهاد پیچیدهای به نام «اوقاف» شکل گرفت و متولیانی برای اداره موقوفات تعیین شدند. هارونالرشید و مأمون، موقوفات عظیمی برای بیمارستانها، مدارس و راهها ایجاد کردند.
در دوران امپراتوری عثمانی، وقف به اوج شکوفایی خود رسید. بیمارستانهای مجهز، کاروانسراهای رایگان، پلها، کتابخانهها و حتی «سنگهای صدقه» (سنگهایی در کوچهها که فقرا میتوانستند از شکاف آن، پول بردارند) همگی با فرهنگ وقف اداره میشدند. در ایران صفوی نیز، شاهان صفوی (خصوصاً شاه عباس اول) موقوفات عظیمی برای آستان قدس رضوی، حرم حضرت معصومه (س) و مدارس دینی ایجاد کردند که هنوز هم بخشی از آنها پابرجاست. در همین دوره بود که سنت «وقفنامه» (سند رسمی وقف) با جزئیات دقیق حقوقی و شرعی، به اوج زیبایی و استحکام رسید.
انواع وقف
از نظر فقهی، وقف به دو نوع اصلی تقسیم میشود:
«وقف عام» (برای عموم مردم، مثل بیمارستان، مدرسه، مسجد، پل و راه)
«وقف خاص» (برای گروهی مشخص، مثل اولاد و ذریه خود واقف). در طول تاریخ اسلام، همواره فقها بر لزوم «رعایت نیت واقف» تأکید داشتهاند. یعنی اگر کسی ملکی را «وقف بر فقرای محل» کرده، نمیشود درآمدش را خرج مسجد کرد. «نیت واقف» در حکم «نص شرعی» است و تغییرش جایز نیست.
همچنین وقف میتواند «منقول» (مثل کتاب، فرش، ظروف) یا «غیرمنقول» (مثل زمین، باغ، ساختمان) باشد. در تاریخ ایران، بسیاری از علما و تجار، کتابخانههای شخصی خود را وقف طلاب علوم دینی کردهاند. کتابخانه آیتالله مرعشی نجفی در قم، یکی از بزرگترین موقوفات کتابی جهان تشیع است.
وقف در حقوق مدرن
امروزه، وقف فقط یک عمل عبادی سنتی نیست. در بسیاری از کشورهای اسلامی (از جمله ایران)، «سازمان اوقاف و امور خیریه» مسئولیت مدیریت، حفاظت و بهرهبرداری از موقوفات را بر عهده دارد. جالب است بدانید که در حقوق مدرن، وقف به عنوان یک «شخصیت حقوقی مستقل» شناخته میشود که میتواند مالک شود، درآمد داشته باشد و طرحهای عامالمنفعه اجرا کند. در سالهای اخیر، «وقف جمعی» ( برای ایجاد یک وقف) و «وقف سهام» (وقف کردن برگههای سهام شرکتها برای امور خیریه) نیز رواج یافته و نشان میدهد که این سنت کهن، ظرفیت انطباق با دنیای مدرن را دارد.
وقف، از مسجد قبا شروع شد و حالا به یک تمدن تبدیل شده است. تمدنی که در آن، یک تاجر اصفهانی، سیصد سال بعد از مرگش، هنوز به تو و من آب میرساند. تمدنی که در آن، یک عالم ربانی، هزار سال بعد، هنوز با کتابهای وقفیاش، به طلبهها علم میآموزد. وقف، یکی از هوشمندانهترین قوانین اقتصادی-اجتماعی اسلام است که هم «فقر» را ریشهکن میکند، هم «فاصله طبقاتی» را کاهش میدهد، و هم «انگیزه خیر» را در دل انسانها جاودانه میسازد.
به قول حضرت علی (ع) در وقفنامه «بئر ابینیزر»: «این کار را کردم تا صورتم را از آتش جهنم حفظ کند.» و چه زیباست که یک انسان، با وقفِ بخشی از مالش، نهتنها «صورت» خود را از آتش حفظ کند، که برای ابد، نامش را در دفتر «صالحان» ثبت نماید. اگر این مقاله برایتان مفید بود، خوشحال میشوم نظرتان را با من به اشتراک بگذارید. شاید تجربه شما از یک موقوفه قدیمی در شهرتان، نکتهای باشد که من از قلم انداخته باشم.
ثبت دیدگاه