در اسلام، مفهوم «ذکر مشکلگشا» به عنوان یک عنوان خاص و محدود به یک ذکر معین وجود ندارد؛ اما آموزههای فراوانی برای رفع گرفتاری و گشایش کارها از طریق دعا و ذکر سفارش شده است.
ذکر و دعا؛ زبان بنده برای گشایش
در فرهنگ اسلامی، «ذکر» به معنای یاد خداوند و «دعا» به معنای درخواست از او، کلیدهایی برای رفع مشکلات و رسیدن به حاجات هستند. منابع اسلامی سرشار از دعاها و اذکاری است که برای رفع گرفتاری، آسان شدن کارها و گشایش امور سفارش شدهاند. این اذکار، پل ارتباطی انسان با خالق خود در هنگام سختیها هستند.
مشهورترین اذکار و دعاهای «مشکلگشا»
در اینجا به چند نمونه از مشهورترین آنها که در منابع مختلف به آنها اشاره شده، میپردازیم:
- ذکر «لا حَوْلَ وَ لا قُوَّهَ إِلاّ بِالله»: این ذکر بسیار کوتاه و پرمعناست. روایت شده که حضرت علی (ع) به کمیل فرمودند: «در مقابل هر مشکل این ذکر را تکرار کن: «لا حَوْلَ وَ لا قُوَّهَ إِلاّ بِالله» خداوند آن مشکل را رفع میکند…».
- ذکر منسوب به پیامبر اکرم (ص): در روایتی، ذکری از پیامبر (ص) نقل شده که برای رفع هر حاجت، غلبه بر دشمن، ادا کردن قرض و زایل شدن غمها بسیار مؤثر است. متن آن به این شرح است: «سُبْحانَ اللهِ کَما یَنْبَغی لِلّهِ، وَ الْحَمْدُ للهِ کَما یَنْبَغی لِلّهِ، وَ لا اِلهَ اِلّا اللهُ کَما یَنْبَغی لِلّهِ، وَ اللهُ اَکْبَرُ کَما یَنْبَغی لِلّهِ، وَ لا حَوْلَ وَ لا قُوَّهَ اِلاّ بِاللهِ، وَ صَلَّی اللهُ عَلی مُحَمَّدٍ النَّبِیِّ وَ عَلی اَهْلِ بَیْتِهِ وَ جَمیعِ الْمُرْسَلینَ وَ النَّبِیّینَ حَتّی یَرْضَی الله».
- خواندن سورههای خاص قرآن: برخی منابع به خواندن سورههای خاصی در روزهای هفته برای گشایش امور اشاره کردهاند، مانند سورههای فتح، یس، واقعه، رحمان و…. همچنین خواندن هفت سورهی غافر، فصلت، زخرف، جاثیه، شوری، دخان، احقاف نیز به عنوان دعاهای مشکلگشا معرفی شدهاند.
- ختم آیتالکرسی: آیتالکرسی (آیه ۲۵۵ سوره بقره) یکی از پربرکتترین آیات قرآن است. خواندن ۲۹۰ مرتبه آن (به تعداد حروف این آیه) برای رفع مشکلات و گشایش درهای سعادت توصیه شده است.
- ذکر «یا ذا الْجَلالِ وَ الْاِکْرام»: تکرار ۲۱ مرتبه این ذکر نیز به عنوان یکی از دعاهای قوی برای رفع مشکلات ذکر شده است.
برخی از دعاهای معروف «مشکلگشا» علاوه بر اذکار کوتاه، دعاهای طولانیتری نیز برای رفع گرفتاریها بسیار سفارش شدهاند:
- دعای توسل، دعای فرج، و نماز شب: این سه، به عنوان مهمترین ابزارهای گرهگشایی از کارها و برآورده شدن حاجات معرفی شدهاند.
- دعای جوشن کبیر: این دعا که شامل ۱۰۰۱ نام و صفت خداوند است، از پیامبر اکرم (ص) نقل شده و برای رفع مشکلات و مصونیت از بلاها بسیار مؤثر دانسته شده است.
- حرز امام جواد (ع): این دعا که به امام جواد (ع) نسبت داده شده، برای محافظت از بلاها و گرفتاریها بسیار مشهور است.
آداب و شرایط استجابت
آیا الفاظ یک دعا یا ذکر، به خودی خود و مستقل از روحیه و باورِ خواننده، تأثیر میگذارند؟
در ادامه، این پاسخ را با استناد به آیات قرآن و روایات، به صورت مستدل بررسی میکنیم.
- شرط نخست: ایمان و معرفت قرآن کریم، استجابت دعا را به ایمان و شناخت خداوند گره میزند. در آیهٔ ۶۰ سورهٔ غافر، خداوند میفرماید: «ادْعُونِی أَسْتَجِبْ لَکُمْ» یعنی «مرا بخوانید تا [دعایتان را] اجابت کنم». مفسران بر این نکته تأکید دارند که اساس این دعوت، ایمان به ربوبیت خداوند است. به عبارت دیگر، «خواندن» خداوند، بدون «باور» به او، در حقیقت دعا کردن نیست؛ بلکه صرفاً تکرار الفاظی است بیمعنا. «شناخت خداوند» به این معناست که انسان باور داشته باشد که همه چیز در دست اوست و او مؤثر حقیقی در جهان است. کسی که به خدا اعتقاد ندارد، چگونه میتواند او را بخواند و انتظار اجابت داشته باشد؟ خود این آیه، «دعا» را عبادت معرفی کرده است و عبادت بدون ایمان، مفهومی ندارد.
- شرط دوم: تقوا و همسویی دل و زبان حتی اگر ایمانی در کار باشد، شرط دیگر برای اجابت، «تقوا» و همسویی دل و زبان است. در منابع اسلامی، استجابت دعا به رعایت شروطی مانند همسویی دل و زبان، انقطاع از غیر خدا و دعا همراه با استغفار و عمل صالح مشروط شده است. تقوا، به معنای پرهیزکاری و خودنگهداری در برابر گناه، نشاندهندهٔ عمق رابطهٔ بنده با خداست. در روایات، تقوا به عنوان عامل سعادت و رستگاری انسان مطرح شده است. از این منظر، کسی که با الفاظِ ذکر، اما با دلی آلوده به گناه و غافل از خدا، آن را بر زبان میآورد، در حقیقت ادبِ حضور در پیشگاه خداوند را رعایت نکرده است.
- منطقِ «بدون تقوا و بدون ایمان» با توجه به دو شرط اساسی فوق، میتوان به پرسش اصلی پاسخ داد:
- بدون ایمان: اگر کسی به خداوند اعتقاد نداشته باشد، اساساً دعا و ذکر او، «دعا» به معنای حقیقی کلمه نیست. او نه خدا را میشناسد و نه به قدرت او باور دارد. در چنین شرایطی، خواندن یک ذکر، صرفاً تکرار یک عبارت است و هیچ تضمینی برای اجابت وجود ندارد؛ چراکه پایهی اصلی دعا (ایمان و معرفت) از آن ساقط است. قرآن به صراحت میفرماید دعای کافران مستجاب نمیشود.
- با ایمان اما بدون تقوا: در این حالت، فرد به خدا باور دارد، اما با گناه و معصیت، رابطهٔ خود را با او تیره کرده است. در اینجا نیز، دعا با مانع روبرو میشود؛ چراکه گناه، حجاب بین بنده و خداست و مانع از اجابت میشود. به تعبیر روایات، اعمال ناشایست، مانع از بالا رفتن دعا به سوی آسمان میشوند.
استثنای رحمت الهی در حق کافران
نکتهٔ ظریف اما مهمی که در این بحث وجود دارد، این است که گاهی خداوند بر اساس رحمت عام خود، دعای برخی از غیرمسلمانان یا گناهکاران را نیز در امور دنیوی اجابت میکند. باران رحمت الهی بر همگان میبارد و گاهی اجابت دعای کافر نیز از همین قبیل است. اما این اجابت، به معنای پذیرش و رضایت الهی از آن شخص نیست؛ بلکه ممکن است آزمایشی باشد یا تأمینِ نیازی دنیوی که برای او مصلحت نیست. این اجابت، هیچگاه به معنای برقراری رابطهٔ حقیقیِ بندگی با خداوند نیست و نمیتوان آن را به عنوان یک قاعده یا تضمین برای همه در نظر گرفت.
ذکر وسیله است، نه خودِ هدف اذکار و دعاهای مشکلگشا، اذکاری هستند که برای مؤمنان و به عنوان وسیلهای برای ارتباط با خداوند و طلب گشایش از او توصیه شدهاند. اثربخشی آنها نه در الفاظ، که در نیّت، ایمان، تقوا و خلوص خواننده است. این اذکار، کلیدهایی هستند برای گشودن دری که خودِ انسان باید از درون، ارادهٔ گشودن آن را داشته باشد. بنابراین، صرفاً تکرار الفاظ اذکار مشکلگشا، بدون داشتن تقوا و به ویژه بدون ایمان به خداوند، نه تنها تضمینی برای اجابت ندارد، بلکه اساساً از مفهوم حقیقی دعا و ذکر تهی است. ذکر، زبانِ عاشقانهٔ مؤمن با معبودش است؛ نه طلسمی که هر کسی با خواندن آن، به نتیجهاش برسد.
ثبت دیدگاه