اصطلاح «تهاجم فرهنگی» در ادبیات سیاسی و فرهنگی ایران، از اوایل دهه ۱۳۷۰ به بعد، به یکی از محوریترین مفاهیم تبدیل شد. این مفهوم، نه یک شعار تبلیغاتی، بلکه یک «نظریه تاریخی مستند» است که توسط آیتالله خامنهای، رهبر شهید انقلاب اسلامی، به صورت منسجم ارائه شده و مبنای بسیاری از سیاستگذاریهای فرهنگی کشور قرار گرفته است.
یکی از کلیدیترین نکاتی که ایشان در سخنرانی ۳۰ مرداد ۱۳۷۱ در دیدار با مسئولان فرهنگی کشور مطرح کردند، تفکیک دقیق میان «تهاجم فرهنگی» و «تبادل فرهنگی» است. ایشان فرمودند:
«تهاجم فرهنگی این است که یک مجموعه سیاسی یا اقتصادی، برای اهداف سیاسی خود و برای به بردگی کشیدن یک ملت، به ریشههای فرهنگی آن ملت هجوم میبرد. هدفش این است که با زور، با چیز جدید، فرهنگ و ایمان آن ملت را عوض کند.»
در مقابل، «تبادل فرهنگی» را یک امر مثبت و سازنده معرفی میکنند:
«تبادل فرهنگی این است که ملتها با هم آشنا شوند، از هم یاد بگیرند، فرهنگها غنیتر شود… ما با تبادل فرهنگی موافقیم، اما با تهاجم فرهنگی مخالفیم.»
تفاوت اصلی در «حق انتخاب» است. در تبادل فرهنگی، انسان خودش انتخاب میکند که چه چیزی را بگیرد و چه چیزی را نگیرد. اما در تهاجم فرهنگی، این حق انتخاب از انسان سلب میشود. ایشان با یک مثال گویا این تفاوت را روشن میکنند:
«در تبادل فرهنگی، انسان مثل کسی است که خودش میرود دنبال غذا و دارو. در تهاجم فرهنگی، مثل کسی است که دست و پایش را بستهاند، او را بیهوش کردهاند و هر چه خودشان بخواهند، به او تزریق میکنند.»
ریشههای تاریخی: از رضاخان تا عصر دیجیتال
آیتالله العظمی خامنهای رضواناللهعلیه تهاجم فرهنگی را پدیدهای جدید نمیدانند، بلکه معتقدند ریشههای آن به دوران رضاخان بازمیگردد. ایشان در سخنرانی ۲۲ شهریور ۱۳۷۲ فرمودند:
«تهاجم فرهنگی در ایران از زمان رضاخان شروع شد. او به بهانه اینکه زن با حجاب نمیتواند عالم و ادیب شود، دستور کشف حجاب داد. اینها همه به نام فرهنگ و به نام ترقی بود، اما در واقع برای منافع غرب و سلطه بر ایران بود.»
این نگاه تاریخی نشان میدهد که تهاجم فرهنگی، یک «پروژه استعماری» است که با هدف «تغییر هویت» ملتها طراحی شده است. اما شکل و شمایل آن در طول زمان تغییر کرده است.
از «فیلمهای کوچک» تا «جنگ نرم»
نکته جالبی که ایشان در سال ۱۳۶۸ (پیش از رایج شدن اینترنت) مطرح کردند، پیشبینی دقیق ابزارهای آینده تهاجم فرهنگی بود. ایشان هشدار دادند که دشمنان با استفاده از «فیلمهای کوچک» و ابزارهای مخفی، محتوای مورد نظر خود را به دست جوانان میرسانند. امروزه، این پیشبینی در قالب «جنگ نرم»، «شبکههای اجتماعی» و «محتوای دیجیتال» به واقعیت پیوسته است.
ایشان در سالهای اخیر بارها به «فضای مجازی» به عنوان یکی از مهمترین ابزارهای تهاجم فرهنگی اشاره کردهاند و آن را «هم فرصت و هم تهدید» خواندهاند.
اهداف تهاجم فرهنگی: جوانان، هویت و ایمان
از نگاه آیتالله خامنهای رضواناللهعلیه، تهاجم فرهنگی چند هدف اصلی را دنبال میکند:
الف) تسخیر ذهن و فکر جوانان: ایشان بارها تأکید کردهاند که «جوان، هدف اصلی تهاجم فرهنگی است.» دشمن میخواهد با «ایجاد شک، بدبینی و تردید»، «فکر جوان ایرانی را بدزدد» و او را از ایمان و انقلاب دور کند.
ب) تضعیف باورهای دینی و ارزشهای انقلابی: یکی از اهداف اصلی، «کمرنگ کردن ایمان دینی و ارزشهای انقلابی» در میان نسل جوان است.
ج) از بین بردن هویت ملی: ایشان معتقدند هدف نهایی این است که «ملت ایران، فرهنگ خودی را نپسندد و دنبال فرهنگ غالب دیگران برود.» به تعبیر ایشان، این «برده کردن فرهنگی» است.
د) نفوذ در نهادهای فرهنگی و هنری: دشمن تلاش میکند با نفوذ در «ادبیات، هنر و فرهنگ انقلاب»، آن را از درون تهی کند.
ابزارها و شیوههای تهاجم فرهنگی
آیتالله خامنهای در بیانات خود، طیف گستردهای از ابزارهای تهاجم فرهنگی را برشمردهاند:
-
رسانههای سنتی: کتاب، فیلم، رادیو و تلویزیون.
-
فضای مجازی و شبکههای اجتماعی: ایشان بارها به خطرات «شبکههای اجتماعی» و «اینترنت» اشاره کرده و آن را «ابزار سلطه» خواندهاند.
-
محصولات فرهنگی و سبک زندگی: از طریق «موسیقی، مد، فیلم و سبک زندگی»، «سلیقه» و «ذائقه» مردم تغییر داده میشود.
-
جنگ شناختی و عملیات روانی: ایشان در سالهای اخیر بر «جنگ شناختی» تأکید کردهاند؛ یعنی تلاش برای «تغییر باورها، احساسات و رفتار» مردم از طریق «دستکاری اطلاعات».
از «جهاد تبیین» تا «تولید محتوای بومی»
آیتالله خامنهای در برابر تهاجم فرهنگی، فقط به «دفاع» بسنده نمیکنند، بلکه بر «حمله» و «ابتکار عمل» تأکید دارند. راهکارهای اصلی ایشان عبارتند از:
الف) جهاد تبیین: ایشان «جهاد تبیین» را «تنها راه مقابله با تهاجم فرهنگی» معرفی کردهاند. یعنی روشنگری مستمر، صادقانه و خلاقانه برای افشای اهداف دشمن و بیان دستاوردهای انقلاب.
ب) تقویت «عقبه فرهنگی»: ایشان «فرهنگ، اخلاق اسلامی، توکل و ایمان» را «عقبه» و «پشتوانه» اصلی ملت ایران در برابر دشمنان میدانند. این «عقبه»، همان چیزی است که در جنگ تحمیلی نیز به ملت ایران قدرت ایستادگی داد.
ج) تولید محتوای بومی و باکیفیت: ایشان بارها بر «تولید محتوای فاخر» در فضای مجازی و رسانهها تأکید کرده و آن را «راه اصلی مقابله با تهاجم فرهنگی» خواندهاند.
د) نقش جوانان: ایشان جوانان را «افسران جوان جنگ نرم» میدانند و بر لزوم میدانداری آنان در عرصه فرهنگی تأکید دارند.
هـ) مسئولیت نهادهای فرهنگی: ایشان نهادهای فرهنگی را به «حرکت جهادی» و «خلاقیت» فرا خوانده و تأکید کردهاند که «کار فرهنگی، کار آدمهای خسته و بیانگیزه نیست».
جمعبندی: تهاجم فرهنگی، یک «جنگ تمدنی» است
نظریه «تهاجم فرهنگی»، یک نظریه «امنیت فرهنگی» است. ایشان فرهنگ را نه یک «حاشیه»، بلکه «مرکز» امنیت ملی میدانند. از نگاه ایشان، اگر فرهنگ یک ملت تسخیر شود، آن ملت حتی اگر «ارتش قوی و اقتصاد شکوفا» داشته باشد، در واقع «برده» است.
این نظریه، در طول سه دهه، به یک «دکترین» تبدیل شده که سیاستهای فرهنگی، آموزشی و رسانهای ایران را شکل داده است. هرچند منتقدانی نیز دارد که معتقدند این نگاه میتواند به «بسته شدن فضای فرهنگی» و «محدودیت آزادی بیان» منجر شود، اما از منظر آیتالله خامنهای، این «نه یک انتخاب، که یک ضرورت» برای بقای استقلال و هویت ملت ایران است.
ایشان در یکی از مهمترین جملات خود در این باره فرمودند:
«ما در یک جنگ تمامعیار فرهنگی قرار داریم. در این جنگ، اگر غافل شویم، باختهایم. اما اگر هوشیار باشیم و با ایمان و ابتکار عمل کنیم، پیروز خواهیم شد.»
ثبت دیدگاه