داستان لاتاری از جایی شروع میشود که شاید انتظارش را نداشته باشید: سلسله هان در چین باستان، حدود ۲۰۰ سال قبل از میلاد مسیح. ژنرالی به نام «چیونگ لئونگ» که منابع مالی حکومت برای ساخت دیوار بزرگ چین ته کشیده بود، به فکر یک ایده خلاقانه افتاد. او یک بازی شانسی طراحی کرد که امروز به اسم «کنو» میشناسیم. شرکتکنندگان باید از میان ۱۲۰ کاراکتر چینی، تعدادی را انتخاب میکردند و اگر انتخابشان با قرعهکشی مطابقت میکرد، جایزه میبردند. سود حاصل از فروش این برگهها، مستقیم خرج ساخت یکی از عظیمترین سازههای تاریخ بشر شد. جالب است، نه؟ دیواری که برای محافظت از چین ساخته شد، با پول «بختآزمایی» مردم سرپا ماند. این شاید اولین و مهمترین درس تاریخ لاتاری باشد: حکومتها از همان ابتدا فهمیدند که «امید به پولدار شدن»، بهترین قلاب برای خالی کردن جیب مردم و پرکردن خزانه است.
طلوع لاتاری در اروپا: از روم تا هلند
لاتاری به شکلی که ما میشناسیم (فروش بلیطهای شمارهدار با جوایز نقدی)، اولین بار در قرن پانزدهم میلادی در اروپا ظاهر شد. شهرهای «بروخه» و «خنت» در منطقه فلاندرز (بلژیک امروزی) جزو اولینهایی بودند که این سیستم را برای تأمین بودجه پروژههای عمومی (مثل ساخت دیوار دفاعی یا کمک به فقرا) به کار گرفتند. از آنجا، این رسم به سرعت به هلند، ایتالیا و فرانسه سرایت کرد.
در ایتالیا، شهر جنوا یک سیستم لاتاری داشت که در آن، ۵ نفر از ۹۰ نامزد برای شورای شهر انتخاب میشدند. مردم روی نامها شرطبندی میکردند و این، عملاً نوعی لاتاری بود. در فرانسه، «فرانسوای اول» در سال ۱۵۳۹ رسماً لاتاری سلطنتی را راهاندازی کرد. اما استقبال چندانی نشد، چون بلیطها گران بودند و طبقه متوسط توان خرید نداشتند. بعد از او، در قرن هفدهم، «لوئی چهاردهم» هم تلاش کرد لاتاری را احیا کند. او در جشنهای درباری، جواهرات و اشیای قیمتی را به قید قرعه به مهمانان میبخشید و بعد از جشن، این رسم را به یک تجارت عمومی تبدیل کرد.
در انگلستان، «ملکه الیزابت اول» در سال ۱۵۶۹ میلادی، نخستین لاتاری رسمی را برگزار کرد. او ۴۰۰,۰۰۰ بلیط فروخت و جایزه اولش، ۵,۰۰۰ پوند بود (که در آن زمان، ثروتی افسانهای به حساب میآمد). هدف اعلامشده، «تعمیر بنادر و تقویت نیروی دریایی» بود. نکته جالب این است که سه روز پس از خرید بلیط، دولت به خریداران «مصونیت از پیگرد قانونی» برای برخی جرایم کوچک میداد! انگار که یک بلیط، هم شانس پولدارشدن بود، هم یک «بیمه امنیتی» موقت.
وقتی لاتاری دنیای جدید را ساخت
قرن هفدهم و هجدهم، دوران استعمار و ساخت دنیای جدید بود. جایی که لاتاری، نقشی فراتر از یک سرگرمی داشت و تبدیل به یک ابزار اقتصادی-سیاسی برای بقای مستعمرات شد. باور کنید یا نه، بخشی از تاریخ آمریکا با پول لاتاری نوشته شده است.
مستعمره «جیمزتاون» در ویرجینیا، اولین سکونتگاه دائمی انگلیسیها در آمریکا، در آستانه فروپاشی بود. سرمایهگذاران در لندن، در سال ۱۶۱۲ یک لاتاری بزرگ برگزار کردند و پول جمعشده را برای نجات این مستعمره فرستادند. «جورج واشنگتن» (اولین رئیسجمهور آمریکا) خودش یک حامی بزرگ لاتاری بود و بلیطهای «لاتاری کوهستان» را برای ساخت جادهای در ویرجینیا فروخت. «بنجامین فرانکلین» هم از لاتاری برای خرید توپ و تجهیزات دفاعی فیلادلفیا استفاده کرد. حتی دانشگاههای معروفی مثل هاروارد، ییل و پرینستون نیز بخشی از هزینه اولیه خود را از طریق لاتاری تأمین کردند. بله، آن ساختمانهای آجری باشکوه، با پول «بختآزمایی» مردم عادی بنا شدند.
ممنوعیتها و بازگشت بزرگ
اما این دوران طلایی، برای همیشه دوام نیاورد. فسادهای مالی و اخلاقی در برگزاری لاتاریها (مثل دستکاری در قرعهکشیها) باعث شد که موجی از بدبینی عمومی شکل بگیرد. از اواسط قرن نوزدهم، تقریباً تمام ایالتهای آمریکا و بسیاری از کشورهای اروپایی، لاتاری را «غیرقانونی» اعلام کردند. این ممنوعیتها گاه تا یک قرن ادامه داشت.
تا اینکه رکود بزرگ اقتصادی در دهه ۱۹۳۰ و سپس نیاز به بازسازی پس از جنگهای جهانی، دوباره دولتها را به فکر این منبع درآمد «آسان و بیدردسر» انداخت. اما احیای مدرن لاتاری، بیشتر به دلیل رقابت بر سر جذب توریست بود. در سال ۱۹۳۰، دولت ایرلند برای تأمین بودجه بیمارستانها، «لاتاری بیمارستانهای ایرلند» را راه انداخت که تا ۵۶ سال بزرگترین لاتاری اروپا بود. در دهه ۱۹۶۰، «لاتاری ملی بریتانیا» و در دهه ۱۹۷۰، لاتاریهای ایالتی در کانادا دوباره متولد شدند.
انفجار بزرگ: عصر لاتاریهای چندملیتی
اواخر قرن بیستم، لاتاری وارد فاز جدیدی شد: «لاتاریهای چندملیتی» با جوایز فوقالعاده هنگفت. «پاوربال» و «مگا میلیونز» در آمریکا، «یورومیلیونز» در اروپا، و امثال آنها، جوایزی صدها میلیون دلاری تعیین کردند. جکپاتهای ۱.۵ میلیارد دلاری، دیگر یک رؤیای محال نبود. با ظهور اینترنت، خرید بلیط لاتاریهای بینالمللی برای هر کسی در هر جای دنیا ممکن شد. سایتهای واسطه، این صنعت را به یک تجارت کاملاً جهانی و چندصد میلیارد دلاری تبدیل کردند.
تاریخچه لاتاری در ایران: از «بختآزمایی» تا «اوراق مشارکت»
در ایران معاصر، شکل رسمی و قانونی لاتاری با نام «بختآزمایی» شناخته میشد. نخستین بار در سال ۱۳۱۴ خورشیدی (۱۹۳۵ میلادی) و در دوران رضاشاه پهلوی بود که قانون «بختآزمایی» به تصویب مجلس شورای ملی رسید. بر اساس این قانون، «شرکت سهامی بختآزمایی ایران» تأسیس شد و دولت، حق انحصاری چاپ و فروش بلیطهای بختآزمایی را به خود اختصاص داد. درآمد حاصل از آن، به پروژههای بهداشتی و عامالمنفعه (مثل ساخت شیرخوارگاهها و بیمارستانها) اختصاص مییافت. بلیطهای رنگارنگ با قیمتهای مختلف (از ۲ تا ۲۰ ریال) در دکههای روزنامهفروشی و باجههای مخصوص در سراسر کشور فروخته میشد و قرعهکشیهای بزرگ، شور و هیجان زیادی در میان مردم ایجاد میکرد.
پس از پیروزی انقلاب اسلامی در سال ۱۳۵۷، به دلیل فتوای صریح مراجع تقلید مبنی بر «حرمت قمار» و تطبیق بختآزمایی بر «مَیسِر» (قمار) که در قرآن کریم (آیه ۹۰ سوره مائده) به شدت از آن نهی شده است، قانون بختآزمایی ملغی و این تشکیلات به طور کامل منحل گردید. از آن پس، هرگونه قرعهکشی نقدی که در آن، مردم برای برنده شدن پول، مبلغی را به عنوان «شرط» پرداخت کنند، در ایران «قمار» و «حرام» شرعی تلقی میشود.
برای پرکردن این خلأ و تأمین بودجه پروژههای ملی، دولت جمهوری اسلامی ایران از اوایل دهه ۱۳۷۰، «اوراق مشارکت» را جایگزین کرد. اوراق مشارکت، نوعی «قرضالحسنه» یا «سرمایهگذاری» با سود علیالحساب تضمینشده است که خریدار، اصل پول خود را از دست نمیدهد و «قرعهکشی» برای تعیین برندگان جوایز (که معمولاً کمکهزینه سفرهای زیارتی، خودرو یا سکه طلاست) از میان همان دارندگان اوراق انجام میشود. در سالهای اخیر نیز، «گواهی سپرده خاص» با سود بالا و جوایز قرعهکشی، توسط بانک مرکزی منتشر میشود که ماهیتی مشابه دارد. این ابزارها، با رعایت موازین شرعی (عدم وجود باخت قطعی و حفظ اصل پول)، جایگزین مدل حرام لاتاری شدهاند.
از کوچههای باستانی چین تا خیابانهای شلوغ نیویورک و تهران، بختآزمایی مسیری طولانی و پرفراز و نشیب را طی کرده است. موتور محرک آن در همه اعصار، چیزی نبوده جز «رؤیای انسان برای تغییر یکشبه زندگی». حکومتها، کلیساها، و حالا شرکتهای چندملیتی، همگی این ضعف انسانی را به خوبی شناختهاند و از آن برای پیشبرد اهداف خود (خوب یا بد) استفاده کردهاند.
ثبت دیدگاه