در جهان پرآشوب امروز که مرزها روزبهروز پررنگتر میشوند و دیوارهای تفرقه، ملتها و مذهبها را از هم جدا میکند، هر ساله در ایام اربعین حسینی، پدیدهای شگرف رخ میدهد که تحلیلگران اجتماعی و سیاسی را انگشتبهدهان میگذارد. میلیونها انسان از زن و مرد، پیر و جوان، از کشورها و قومیتهای مختلف، با پای پیاده راهی کربلا میشوند تا در سالگرد چهلم شهادت امام حسین (ع)، بر گرد مضجع شریفش حلقه بزنند و با آرمانهای او تجدید پیمان کنند. این حرکت عظیم که در طول تاریخ اسلام کمنظیر و شاید بینظیر است، در کلام رهبر شهید حضرت آیتالله خامنهای، رهبر انقلاب اسلامی، نه فقط یک «مناسک مذهبی»، که یک «حماسه تمدنی» ، یک «نمایشگاه عشق» و یک «رسانه عظیم شیعه» است.
ایشان در طول سالهای اخیر، به مناسبتهای مختلف، به تحلیل و تبیین این پدیده پرداختهاند و از زوایای گوناگون، اهمیت، برکات و پیامهای آن را برای جهان اسلام و بشریت تشریح کردهاند. در این مقاله، پیادهروی اربعین را از دریچه کلام نافذ رهبر شهید انقلاب بررسی میکنیم و میکوشیم تا ابعاد گوناگون این حماسه عظیم را از منظر ایشان به تصویر بکشیم.
۱. اربعین، تبلور «حماسه» و «معنویت» توأمان
یکی از مهمترین مفاهیمی که رهبر شهید انقلاب در تحلیل قیام عاشورا و پیادهروی اربعین به کار میبرند، ترکیب «حماسه» و «معنویت» است. از منظر ایشان، مکتب اهل بیت (ع) مکتبی است که این دو عنصر را همزمان در خود دارد و اجازه نمیدهد دینداری به انزوا و گوشهگیری، و یا حماسه و مبارزه به بیاخلاقی و خشونتِ بیمعنا منجر شود.
ایشان در یکی از بیانات خود میفرمایند:
«در حادثه کربلا، در مجموعه رفتار ائمه (علیهمالسلام) در طول این ۲۵۰ سال، آنچه که انسان مشاهده میکند، یک ترکیب زیبای حماسی و عرفانی و معنوی است. حماسه و معنویت با هم… اربعین هم همینجور است. این راهپیمایی عظیم، هم یک حرکت حماسی است – حرکت عظیم مردمی، شجاعانه، در مقابل دشمنان – و هم یک حرکت معنوی است؛ پایه و مایه آن عبارت است از عشق، از ایمان، از معرفت… از این جهت، اربعین یک پدیده بینظیر است.» (۱۳۹۸/۰۷/۲۱)
این نگاه، پیادهروی اربعین را از یک «زیارت صرف» خارج میکند و به آن ابعادی «جهادی» و «انقلابی» میبخشد. به باور رهبری، زائری که در این مسیر قدم برمیدارد، هم در حال تهذیب نفس و تقویت پیوند معنوی خود با خداست، و هم با حضور میلیونی خود، در برابر طاغوتهای زمانه اعلام وجود میکند و «نه» بزرگی به ظلم و استکبار میگوید.
۲. اربعین، نماد «عشق به حسین» و تجلی ارادت قلبی
رهبر شهید انقلاب، ریشه و موتور محرکه این حرکت عظیم را «عشق» میدانند؛ عشقی که فراتر از محاسبات مادی و عقلانی صرف، دلها را به سوی کربلا میکشاند. این عشق، سرمایه بینظیر شیعه است:
«این عشق به حسین (ع) است که یک جمعیت چند میلیونی را از راههای دور و نزدیک به سمت کربلا روانه میکند. این عشق است که سختیها را آسان میکند. این عشق است که گرما و سرما و خستگی را بیاثر میکند. ما باید قدر این عشق را بدانیم. این عشق، یک پدیده بسیار ارزشمند و یک سرمایه عظیم است.» (۱۳۹۵/۰۸/۲۴)
ایشان تأکید میکنند که این عشق، صرفاً یک احساس سطحی و زودگذر نیست، بلکه ریشه در «معرفت» دارد. زائر اربعین، حسین (ع) را «امام» و «ولیّ خدا» میداند، به مقام او آگاه است و از همین رو، جان و مال و راحتی خود را در طبق اخلاص میگذارد و به سویش میشتابد. این عشقِ آمیخته با معرفت، ضامن بقا و پویایی مکتب تشیع در طول تاریخ بوده است.
۳. اربعین، بستری برای «تمدنسازی نوین اسلامی»
شاید کلیدیترین مفهومی که رهبر شهید انقلاب در تحلیل اربعین به آن میپردازند، «تمدنسازی» است. از دیدگاه رهبر شهید، تمدن غربی با همه ظواهر فریبندهاش، از درون تهی و رو به افول است و جهان تشنه یک الگوی جدید برای زندگی است. اربعین، «آزمایشگاه» و «نمایشگاه» همین تمدن نوین اسلامی است:
«حرکت اربعین، یک نمونه کوچک و یک الگوی عملی از تمدن اسلامی است که ما به دنبال آن هستیم. ببینید در این حرکت عظیم مردمی، چه میگذرد؟ ایثار، برادری، همدلی، پذیرایی بیچشمداشت، خدمت به دیگران، سادهزیستی، گذشت، و از همه مهمتر، خدامحوری و معنویت. اینها همه شاخصههای تمدن اسلامی است. اربعین نشان میدهد که تمدن اسلامی یک شعار نیست، یک واقعیت عملی است.» (۱۳۹۷/۰۸/۰۸)
مهمترین مؤلفههای تمدنی اربعین از نگاه رهبر شهید:
-
فرهنگ ایثار و خدمت: در مسیر پیادهروی اربعین، «موکبها» (ایستگاههای پذیرایی) برپا میشوند. صاحبان موکبها، گاه یک سال تمام کار میکنند و پسانداز میکنند تا در این چند روز، از زائران ناشناس با روی گشاده پذیرایی کنند. رهبر شهید این پدیده را «نمونه عملی ایثار و مواسات اسلامی» میدانند که قرآن و روایات به آن سفارش کردهاند.
-
سادهزیستی و دوری از تجملات: زائر اربعین، با کولهباری سبک، پیاده و در گرمای طاقتفرسا راه میرود، روی زمین میخوابد و غذای ساده میخورد. این سبک زندگی، الگویی در برابر فرهنگ مصرفگرایی و تجملگرایی غربی است.
-
وحدت و برادری (امت واحده): در این مسیر، مرزهای ملی، نژادی، زبانی و حتی مذهبی رنگ میبازد. ایرانی، عراقی، لبنانی، پاکستانی، افغانی، عرب، عجم، ترک و کرد، همه و همه خود را «زائر الحسین» میدانند و با هم برادرند.
۴. شکستن مرزهای فرقهای و مذهبی: اربعین، پرچم وحدت اسلامی
یکی از برجستهترین ابعاد اربعین در کلام رهبر شهید انقلاب، «وحدتآفرینی» آن است. اربعین، نه فقط اجتماع شیعیان، که «نمایشگاه وحدت امت اسلامی» است. حضور پررنگ برادران اهل سنت در این پیادهروی، هم در پذیرایی از زائران و هم در زائر بودن، نشان میدهد که عشق به اهل بیت (ع) میتواند نقطه اتصال همه مسلمانان باشد:
«شما ببینید در مراسم اربعین، غیر از شیعه، از برادران اهل سنت هم شرکت میکنند… اربعین متعلق به یک مذهب نیست، مال همه مسلمانهاست؛ مال همه آزادگان جهان است. وقتی یک چنین حرکتی با این عظمت انجام میگیرد، در واقع یک نمایشگاه عظیم از وحدت دنیای اسلام و قدرت دنیای اسلام در مقابل چشمهای جهانیان برپا میشود.» (۱۳۹۴/۰۹/۱۱)
ایشان هشدار میدهند که دشمنان اسلام (بهویژه آمریکا، اسرائیل و جریانهای تکفیری) از این وحدت هراسانند و با طرح «تفرقه شیعه و سنی» در پی نابودی این سرمایه عظیم هستند. اربعین، با نمایش عملی برادری، پاسخی کوبنده به این توطئههاست.
۵. اربعین، یک «رسانه» تمامعیار و بینیاز از تبلیغات رسمی
در عصر بمباران اطلاعاتی و جنگ نرم، رهبر شهید انقلاب، پیادهروی اربعین را یک «رسانه عظیم» معرفی میکنند که بدون تکیه بر رسانههای رسمی، پیام خود را به جهان مخابره میکند. در حالی که رسانههای استکباری سعی در سانسور یا تحریف این رویداد دارند، «تکتک زائران» به یک «خبرنگار» و «راوی» تبدیل میشوند:
«اربعین یک رسانه است. امروز هر زائری که در این مسیر حرکت میکند، یک رسانه است. این جمعیت میلیونی، خودش بزرگترین رسانه جهان اسلام است. شما ببینید این تصاویر چقدر در دنیا پخش میشود. چقدر دلها را مجذوب میکند. این یک کار عظیم رسانهای است که هیچ دستگاه تبلیغاتی قادر به انجام آن نیست. این را خدای متعال دارد هدایت میکند.» (۱۳۹۶/۰۸/۱۷)
رهبر شهید از زائران میخواهند که با ثبت و انتشار «روایت صحیح» از اربعین (شامل شکوه، معنویت، ایثار، وحدت و نظم آن)، توطئه دشمنان برای تخریب یا تحریف این پدیده را خنثی کنند. «جهاد تبیین» که کلیدواژه مهم بیانات اخیر ایشان است، در عرصه اربعین نیز مصداق مییابد: روایت درست این حماسه، خود یک جهاد بزرگ است.
۶. اربعین، نماد «امنیت» در برابر پروژه «ناامنسازی» دشمن
نکته جالب توجه در بیانات رهبر شهید انقلاب، اشاره به «امنیت حاکم بر پیادهروی اربعین» است. در شرایطی که دشمنان (بهویژه در عراق) سعی در ایجاد رعب و وحشت و ناامنی دارند، حرکت آرام و مطمئن میلیونها زائر در مسیرهای طولانی، سیلی محکمی بر نقشههای شوم آنهاست:
«این جمعیت میلیونی، با این عظمت، در کمال امنیت و آرامش حرکت میکند. این امنیت را چه کسی برقرار کرده؟ آیا غیر از نیروهای مردمی عراقی و ایرانی که داوطلبانه آمدهاند و خدمت میکنند، کسی دیگری میتوانست این امنیت را تأمین کند؟ این نشانه قدرت اسلام و ایمان مردم است. این را دشمنان اسلام نمیفهمند یا نمیخواهند بفهمند.» (۱۳۹۳/۰۹/۲۲)
ایشان «امنیت» اربعین را نه محصول کار پلیس و نیروهای امنیتی رسمی، که حاصل «ایمان مردم» و «حضور خدا در دلهای زائران» میدانند. این امنیت الهی، خود یک معجزه و نشانهای از حقانیت این راه است.
۷. هشدار نسبت به آفتها: مراقب باشیم اربعین «تحریف» نشود
رهبر شهید انقلاب در کنار تمجید از عظمت اربعین، همواره نسبت به آفات و خطراتی که ممکن است این پدیده ناب را تهدید کند، هشدار دادهاند. مهمترین این هشدارها عبارتند از:
۱. تحریف اهداف اربعین: «باید مراقب باشیم که این حرکت عظیم، از اهداف اصلیاش منحرف نشود. هدف از اربعین، زنده نگه داشتن یاد حسین (ع) و پیام اوست. پیام حسین (ع)، ایستادگی در برابر ظلم، فداکاری در راه خدا، و دفاع از دین و ارزشهاست. نباید بگذاریم این حرکت به یک مراسم صرفاً احساسی و بیمحتوا تبدیل شود.»
۲. تبدیل شدن به «سنّت» بدون «معرفت»: «اگر این حرکت به یک سنت و عادت تبدیل شود و تهی از معرفت و بصیرت گردد، اثربخشی خود را از دست خواهد داد. باید عمق این حماسه را فهمید و آن را به نسلهای بعد منتقل کرد.»
۳. نفوذ جریانهای انحرافی: «مواظب باشید کسانی که دل در گرو فرهنگ غربی دارند یا به دنبال ترویج خرافات و بدعتها هستند، در این حرکت عظیم نفوذ نکنند و آن را به انحراف نکشانند.»
۴. فراموش کردن «جهاد» و «مبارزه»: اربعین، پیوندی ناگسستنی با «قیام عاشورا» دارد و عاشورا، یک «جهاد» بود. بنابراین، اربعین نیز باید روحیه «جهادی» و «انقلابی» را در زائران تقویت کند، نه آنکه آنها را به انزوا و بیدردی سوق دهد.
۸. سپاس از میزبانان عراقی: درس «فتوت» و «کرامت» از ملت عراق
رهبر شهید انقلاب در بیانات متعدد خود، از ملت و دولت عراق به خاطر میزبانی کریمانه و بینظیرشان از زائران اربعین، صمیمانه تقدیر کردهاند. ایشان این میزبانی را جلوهای از «فتوت» و «جوانمردی» عرب و «ایمان عمیق» مردم عراق میدانند:
«این ملت عراق است که در این سالها، واقعاً سنگ تمام گذاشتهاند. این پذیرایی عجیبی که در این مسیرها انجام میگیرد، در تاریخ بیسابقه است. این را باید قدر دانست. این حرکت، دلهای دو ملت ایران و عراق را بیش از پیش به هم نزدیک کرده و پیوندی راهبردی ایجاد کرده است.» (۱۳۹۸/۰۶/۱۷)
این قدرشناسی رهبر شهید، نشاندهنده اهمیت راهبردی «پیوند ایران و عراق» در معادلات منطقهای و جهان اسلام است. اربعین، این دو ملت را که دشمنان در پی جدا کردنشان بودند، چنان به هم پیوند زده که به یک «قدرت واحد فرهنگی-تمدنی» بدل شدهاند.
۹. وظیفه ما در قبال اربعین: از «زیارت» تا «جهاد تبیین»
رهبر شهید انقلاب در جمعبندی بیانات خود، وظایف زائران و شیفتگان اربعین را در چند محور ترسیم میکنند:
۱. نیت خالص و معنویتمحور: زائر باید پیش از سفر، نیت خود را برای خدا خالص کند. «اربعین را با دعا، ذکر، نماز، و تفکر در معارف حسینی بیامیزید. از این فرصت بینظیر برای تزکیه نفس و تقویت رابطه با خدا بهره ببرید.»
۲. روایتگری صحیح و جهانی: «اربعین را روایت کنید. شما زائران، تکتک، رسانه هستید. عظمت این حرکت، شکوه آن، معنویت آن را به زبانهای مختلف برای جهانیان بیان کنید. نگذارید دشمن، اربعین را تحریف یا سانسور کند.»
۳. رعایت اخلاق و نظم: «با رفتار خود، اخلاق اسلامی را به نمایش بگذارید. صبر، حوصله، گذشت و احترام به قوانین، تصویر زیبایی از یک مسلمان واقعی را به جهانیان نشان میدهد.»
۴. صدقه و خدمت به مردم عراق: «تا میتوانید به مردم عراق، بهویژه در مناطق محروم، کمک کنید. این خدمت، باقیات و صالحات است.»
۵. پیوند اربعین با مسائل روز جهان اسلام (فلسطین، یمن و…): «اربعین را از مسائل جهان اسلام جدا نکنید. از حسین (ع) و کربلا، درس مقاومت در برابر ظلم را بیاموزید و در میدانهای واقعی زندگی (اعم از سیاسی، اجتماعی و اقتصادی) به کار ببندید.»
نتیجهگیری: اربعین، طلیعه تمدن نوین اسلامی
از مجموع بیانات رهبر شهید انقلاب چنین برداشت میشود که پیادهروی اربعین، یک «نعمت الهی» و یک «پدیده استثنایی» است که خداوند متعال در این برهه از زمان به امت اسلامی عنایت فرموده است. اربعین، آینه تمامنمای «اسلام ناب محمدی (ص)» است: اسلامی که در آن، عقل و عشق، حماسه و عرفان، سیاست و معنویت، و ملیت و امتگرایی به زیبایی در هم تنیدهاند.
این پدیده، در عین حال، یک «مسئولیت بزرگ» را بر دوش همه ما میگذارد. مسئولیت «حفظ» این میراث گرانبها از آفات و انحرافات، «روایت» صحیح آن برای جهانیان، و «به کار بستن» درسهای آن در میدان زندگی. رهبر شهید انقلاب با نگاهی راهبردی، اربعین را نه فقط یک «خاطره سالانه»، که یک «نمونه عملیاتی» و یک «مانور بزرگ» برای رسیدن به «تمدن نوین اسلامی» میدانند. تمدنی که وعدهگاه آن، ظهور حضرت ولیّعصر (ارواحنا فداه) خواهد بود.
ثبت دیدگاه