در میان عالمان برجسته حوزه علمیه قم در دوران معاصر، نام آیتالله العظمی سید موسی شبیری زنجانی جایگاهی ویژه دارد. او نه فقط یک مرجع تقلید، که یک فقیه محقق، یک رجالی بینظیر و یک تاریخنگار حوزه بود که با حافظهای شگفتانگیز، خاطرات هشت دهه تحولات علمی و سیاسی حوزه را در سینه داشت.
تولد و خاندان
آیتالله سید موسی شبیری (حسینی) زنجانی در هشتم ماه رمضان سال ۱۳۴۶ قمری، مطابق با دهم اسفند ۱۳۰۶ شمسی در شهر قم دیده به جهان گشود. نکته جالب آنکه او نه در زادگاه اجدادیاش زنجان، بلکه در قم متولد شد؛ چرا که پدرش، آیتالله سید احمد زنجانی، سه ماه پیش از تولد او به قم مهاجرت کرده بود و مادرش برای زیارت حضرت معصومه (س) به این شهر آمده بود. به همین دلیل، به احترام آن بانوی بزرگ، نامش را «موسی» گذاشتند.
خاندان شبیری زنجانی از خاندانهای شناختهشده روحانی در قم بود. پدرش، آیتالله سید احمد زنجانی، فقیهی بزرگ و پارسایی متخلق به اخلاق الهی بود که بر ابواب مختلف فقه احاطه کامل داشت. این احاطه علمی چنان بود که بزرگانی چون آیتالله العظمی اراکی را به اعجاب واداشته بود. آیتالله سید احمد سالها در مدرسه فیضیه قم اقامه نماز جماعت میکرد و با شماری از روحانیون برجسته حوزه ارتباط علمی داشت.
تحصیلات و اساتید
آیتالله شبیری زنجانی دروس حوزوی خود را در سالهای ۱۳۵۹-۱۳۶۰ قمری آغاز کرد و فراگیری کتب سطح را در خلال سه یا چهار سال به پایان رساند. سپس در درس خارج مرحوم آیتالله العظمی سید صدرالدین صدر (۱۲۹۹-۱۳۷۳ ق) حاضر شد. او در سنین پایین در درس صدر شرکت میکرد و از کمسنترین حاضران آن درس به شمار میرفت.
اساتید اصلی او در دروس خارج، دو تن از بزرگترین فقها و محققان آن روزگار بودند:
۱. آیتالله العظمی بروجردی (۱۲۹۲-۱۳۸۰ ق): مرجع بزرگ جهان تشیع که سالها زعامت حوزه علمیه قم را بر عهده داشت. آیتالله شبیری از محضر او بهرههای فراوان برد.
۲. آیتالله العظمی سید ابوالقاسم خویی (۱۳۱۷-۱۴۱۳ ق): فقیه و اصولی بزرگ حوزه نجف که آیتالله شبیری در سفر به نجف از محضر او نیز بهره برد.
او همچنین از محضر علامه سید محمد محقق داماد استفاده کرد.
آیتالله شبیری بیش از هشت دهه در عرصههای علمی و فرهنگی حوزه فعالیت داشت و از شاگردان برجسته شماری از مراجع و استادان نامدار حوزههای علمیه بود.
تسلط بر علم رجال
برجستهترین وجه علمی آیتالله شبیری زنجانی، تسلط کمنظیر او بر علم رجال (دانش شناخت راویان حدیث) است. استاد محمدرضا حکیمی در توصیف او مینویسد: «آیتالله زنجانی در تحقیق و تدبر در علم رجال و سندشناسی اینک نظیر ندارد». او همچنین میافزاید: «آقا سید موسی شبیری زنجانی، عالم و رجالی محقق از افاضل حوزه علمیه قم اند و مخصوصاً در فن رجال و طبقات استاد و مشیخه تبحرّی بسزا دارند».
برخی پژوهشگران او را «یکی از پنج نفر برتر تاریخ علم رجال» دانستهاند. ویژگی بارز درس او، توجه ویژه به مبانی رجالی، دقت در متن و دلالت روایات و مراجعه به نسخههای خطی معتبر حدیثی بود.
آزادگی علمی و حریت فکری
یکی از مهمترین ویژگیهای آیتالله شبیری، عدم اسارت در چنبره شهرت علمی بود. حجتالاسلام سلیمانی امیری، از اساتید حوزه، در این باره میگوید: «ایشان با وجود تبحّر و تتبع کمنظیر در منابع فقهی و رجالی، هرگز مقهور قول مشهور نمیشد و با حفظ حریت فکری، به دنبال کشف حقیقت بود».
او خود در درس اصول فقه خود تأکید میکرد: «غیر از حضرات معصومین (ع) همه انسانها تحت تأثیر هوای نفس قرار دارند و تنها عصمت است که جلوی هوی و هوس را میگیرد». او با استناد به این سخن میافزود: «به نظر ما از شروط مرجع تقلید آن است که حرص و هوی و اشتباه او غیر متعارف نباشد. اگر حرص به مال و جاه و زن و اولاد و عشیره، از متعارف بیشتر باشد، انسان را از دیدن حقایق کور میکند: «حبُّ الشیء یُعمی و یُصمّ»».
این روحیه آزادگی علمی، در رفتار عملی او نیز دیده میشد. نقل شده که علامه حلی وقتی به نظری خلاف مشهور میرسید، میگفت: «نکند این نظر من به خاطر این باشد که چاه منزل خودم را پاک بدانم و به زحمت نیفتم؟» و دستور میداد چاه منزلش را پر کنند تا دوباره بررسی ادله را شروع کند.
آثار علمی
آیتالله شبیری زنجانی آثار متعددی در فقه، اصول و رجال از خود به یادگار گذاشت. مهمترین آثار او عبارتند از:
-
تحریر الجواهر (کتاب حج) و تحریر فتاوی الجواهر
-
شرح بر حج عروه الوثقی
-
کتاب نکاح (تقریرات درس خارج فقه او در ۹ جلد و ۱۰۲۱ جلسه)
-
کتاب حج (۲۱ جلد)
-
التعلیقات الرجالیه علی کتب الحدیث (۱۱ جلد)
-
جرعهای از دریا و آشنای حق
-
رساله توضیح المسائل و استفتائات
ویژگیهای شخصیتی و اخلاقی
وحدت قول و عمل
حجتالاسلام سلیمانی امیری، مدیر مدرسه علمیه امام محمد باقر (ع)، در توصیف شخصیت اخلاقی آیتالله شبیری میگوید: «جلوه دیگر شخصیت معظمله، “وحدت قول و عمل” ایشان است. به گفته یکی از نزدیکان، فرزندان ایشان در طول زندگی هرگز تناقضی بین گفتار و رفتار پدر مشاهده نکردهاند و این امر، نقش بهسزایی در تربیت موفق فرزندانی عالم و صالح داشته است».
سادهزیستی و پرهیز از جاهطلبی
او در عین برخورداری از جایگاه علمی والا، سادهزیستی و پرهیز از جاهطلبی را سرلوحه زندگی خود قرار داده بود. سلیمانی امیری در این باره میگوید: «حتی در مواقعی که پس از ارتحال برخی مراجع عظام، امکان گسترش دفاتر و افزایش نفوذ اجتماعی برای ایشان فراهم میشد، با بیاعتنایی به این موضوع تأکید میکردند که به دنبال افزایش بار مسئولیت نباشید. این نشان از خلوص نیت و دوری از جاذبههای دنیوی دارد».
اقامه نماز جماعت در حرم حضرت معصومه (س)
آیتالله شبیری سالها در حرم مطهر حضرت فاطمه معصومه (س) اقامه نماز جماعت داشت. این حضور مستمر در حرم، نشاندهنده پیوند عمیق او با اهل بیت (ع) و نقش معنوی او در جامعه دینی قم بود.
شاگردان برجسته
آیتالله شبیری زنجانی از سال ۱۳۴۷ به تدریس در حوزه علمیه قم مشغول بود و شاگردان برجستهای تربیت کرد. از میان شاگردان شناختهشده او میتوان به چهرههای زیر اشاره کرد:
-
سید محمد خاتمی (رئیسجمهور اسبق ایران)
-
عبدالله نوری
-
سید حسن و سید حسین خمینی (فرزندان امام خمینی رحمه الله علیه)
-
محمد هادی مفتح
-
نورالله عطاردی تهرانی
-
عبدالمجید معادیخواه
-
دو فرزند سید علی خامنهای (رهبر شهید انقلاب اسلامی)
-
سید جعفر مرتضی عاملی (مورخ و محقق برجسته)
-
آیتالله مهدی شبزندهدار
نظر علما درباره ایشان
آیتالله محقق داماد
آیتالله سید مصطفی محقق داماد درباره او میگوید: «آیتالله العظمی شبیری زنجانی نمونهای از عالمان عامل زمان و جامع در دانش اسلامی است… به تصدیق عموم ارباب معرفت، خبرگان واقعی دینشناسان و صاحبنظران در میدان فقاهت شیعی، حضرت آیتالله العظمی حاج آقا موسی شبیری… «آقا موسی، علّامه است»». او همچنین نقل میکند که شخصاً از رهبر انقلاب جملاتی کمنظیر درباره مقام علمی و اخلاقی آیتالله شبیری شنیده است.
رئیس اتحادیه علمای جعفری ترکیه
شیخ احد تالان، رئیس اتحادیه علمای جعفری ترکیه، در پیام خود درباره او نوشت: «بیتردید، وجود پربرکت و جایگاه علمی و معنوی حضرتعالی، سرمایهای گرانقدر برای حوزههای علمیه، جهان تشیع و عموم پیروان مکتب نورانی اهل بیت عصمت و طهارت (ع) است».
دکتر قالیباف
محمدباقر قالیباف در پیامی درگذشت او را تسلیت گفت و تأکید کرد: «حضرت آیتالله شبیری زنجانی تنها یک مرجع تقلید و استاد برجسته در حوزههای علمیه نبودند، بلکه از آن عالمانی محسوب میشدند که حضورشان به جامعه دینی آرامش، اتکاء و اطمینان میبخشید».
معاون اول رئیسجمهور
معاون اول رئیسجمهور نیز در پیام تسلیت خود، آیتالله شبیری زنجانی را «فقیهی شاخص و استوانه علمی حوزههای علمیه» خواند.
جایگاه مرجعیت
آیتالله شبیری زنجانی از سال ۱۳۷۳ به عنوان یکی از هفت مرجع تقلید مورد تأیید جامعه مدرسین حوزه علمیه قم به جامعه و مسلمانان و شیعیان معرفی شد. او پس از ارتحال آیتالله اراکی، به عنوان یکی از مراجع واجد شرایط تقلید شناخته شد.
درگذشت
آیتالله العظمی سید موسی شبیری زنجانی در پی یک دوره بیماری ریوی، در ۳۰ شهریور ۱۴۰۵ (برابر با ۲۱ سپتامبر ۲۰۲۶) در سن ۹۹ سالگی در شهر قم دار فانی را وداع گفت. او شامگاه جمعه ۲۷ شهریور به دلیل عارضه ریوی در یکی از بیمارستانهای قم بستری شده بود. طبق اعلام پزشک معالج، مشکل اصلی او عفونت شدید ریه بود و نظر متخصصان بر این بود که انتقال او به تهران با ریسک بالایی همراه است.
دفتر ایشان با صدور اطلاعیهای درگذشت این مرجع تقلید را اعلام کرد: «روح مطهر فقیه اهل بیت عصمت و طهارت (علیهمالسلام) و مرجع عالیقدر جهان تشیع، آیتالله العظمی شبیری زنجانی (قدسالله سره الشریف) به لقاءالله پیوست».
آیتالله العظمی سید موسی شبیری زنجانی، یکی از برجستهترین فقها و رجالیان معاصر جهان تشیع بود که با حافظهای شگفتانگیز، آزادگی علمی و حریت فکری، میراثی گرانبها برای حوزههای علمیه برجای گذاشت. او نه فقط با آثار علمی خود، که با سادهزیستی، وحدت قول و عمل و تواضع کمنظیرش، الگویی ماندگار برای عالمان دین بود. شاگردان برجستهای که تربیت کرد و محبت و اعتمادی که علما و مراجع به او داشتند، گواهی بر جایگاه رفیع او در تاریخ معاصر حوزه علمیه قم است. یادش گرامی و راهش پررهرو باد.
ثبت دیدگاه