قرآن کریم در سوره نساء آیه ۴، با تعبیر لطیفی از مهریه یاد میکند: «وَآتُوا النِّسَاءَ صَدُقَاتِهِنَّ نِحْلَهً» یعنی «مهریه زنان را به عنوان یک عطیه و بخشش (نه به عنوان یک تعهد سنگین) به آنها بدهید.» واژه «نحله» در این آیه خیلی مهم است. نحله یعنی هدیهای که از روی میل و رغبت داده میشود، نه یک دیون سنگین که مرد مجبور باشد آن را مثل یک طلبکار، با استرس و نگرانی بپذیرد.
علامه طباطبایی در تفسیر المیزان، ذیل این آیه توضیح جالبی دارد. میگوید:
«از این آیه برمیآید که مهریه در اصل، یک عطیه و هدیه از طرف مرد به زن بوده، نه اینکه یک تعهد مالی سنگین و کمرشکن برای مرد باشد. فلسفه مهریه، ابراز صداقت و محبت مرد است، نه ایجاد یک دِین غیرقابل پرداخت.»
اما آنچه امروز میبینیم، فاصله زیادی با این نگاه قرآنی دارد. مهریه از یک هدیه محبتآمیز، تبدیل به ابزاری برای چانهزنی، فخرفروشی و حتی تهدید شده است. دیگر کسی از خودش نمیپرسد «آیا این مهریه با فلسفه قرآنی آن همخوانی دارد یا نه؟»، بلکه سؤال اصلی شده: «دختر فلانی چند سکه مهریهاش بود؟» انگار که ارزش یک دختر، به تعداد سکههایی است که در عقدنامه مینویسند.
سنت نبوی: سادهترین مهریهها برای بهترین ازدواجها
پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله) نهتنها با قول، که با عمل، مسیر مهریه را مشخص کردند. مهریه حضرت زهرا (سلام الله علیها) چه بود؟ طبق روایت مشهور و معتبری که شیعه و سنی نقل کردهاند، مهریه حضرت زهرا (س) ۵۰۰ درهم بود (که تقریباً معادل قیمت یک زره جنگی بود). یعنی دختر پیامبر خدا، سرور زنان بهشت، با مهریهای معادل قیمت یک زره به خانه امیرالمؤمنین علی (علیه السلام) رفت.
این یک استثناء نبود، یک قاعده بود. پیامبر (ص) در حدیثی که شیخ صدوق در کتاب «من لایحضره الفقیه» نقل کرده، صریحاً میفرماید: «أَفْضَلُ نِسَاءِ أُمَّتِی أَصْبَحُهُنَّ وُجُوهاً وَ أَقَلُّهُنَّ مَهْراً» یعنی «بهترین زنان امت من، آنان هستند که زیباترین چهرهها و کمترین مهریهها را دارند.» این حدیث نشان میدهد که کم بودن مهریه، نهتنها عیب نیست، بلکه نشانه شرافت و کرامت یک زن است.
علاوه بر این، پیامبر خدا (ص) صراحتاً از مهریههای سنگین نهی کرده و در روایتی که محدث نوری در مستدرک الوسایل آورده، مهریه زیاد را نشانه «شومی» یک زن دانسته است. یعنی اینقدر این مسئله مهم بوده که پیامبر اکرم (ص)، با آن همه اخلاق کریمانه، حاضر نشدهاند در برابر این فرهنگ غلط سکوت کنند.
آمار چه میگویند؟ زنگ خطری برای جامعه
اگر از روایات و آیات بگذریم و نگاهی به آمار بیندازیم، ماجرا نگرانکنندهتر میشود. طبق دادههای رسمی که مرکز آمار ایران منتشر کرده، در سال ۱۴۰۲ میانگین مهریههای ثبتشده در تهران بین ۵۰۰ تا ۱۱۰۰ سکه تمام بهار آزادی بوده است. نکته جالب اینجاست که وقتی با رئیس یکی از دفاتر رسمی ازدواج در غرب تهران صحبت میکردم، میگفت: «باور کنید هفته پیش یک زوج آمدند که داماد برای ۱۴ سکه هم به مشکل خورده بود، ولی خانواده عروس اصرار داشتند که ۵۰۰ سکه توی عقدنامه بنویسند. وقتی پرسیدم چرا اینقدر، گفتند “برای اینکه خواهرش ۴۰۰ تا گذاشته، اون نمیتونه کمتر بذاره.”»
این «رقابت در مهریه» دقیقاً همان آفتی است که شیرازه ازدواجهای امروز را از هم پاشیده. آقای مهدوی، وکیل پایه یک دادگستری که بیش از ۱۵ سال تجربه در پروندههای خانواده دارد، در گفتوگویی که با او داشتم میگفت: «حدود ۴۰ درصد از پروندههای طلاقی که من وکالتشان را دارم، یک پای ثابت ماجرا مهریههای سنگین و تبعات ناشی از آن است. جالب است بدانید که در ۸۰ درصد موارد، زوج اساساً توان پرداخت مهریه را ندارد و این فقط یک نوشته روی کاغذ است.»
از سوی دیگر، آمار زندانیان مهریه هم بسیار تأملبرانگیز است. طبق گزارش سازمان زندانها در سال ۱۴۰۱، بیش از ۳۲۰۰ مرد به دلیل ناتوانی در پرداخت مهریه در زندان به سر میبرند. نکته غمانگیز ماجرا اینجاست که طبق همین آمار، حدود ۷۰ درصد از این زندانیان، درآمد ماهانهای کمتر از ۵ میلیون تومان داشتهاند؛ یعنی اساساً نهتنها قدرت پرداخت مهریههای سنگین را نداشتهاند، بلکه با زندانی شدنشان، چرخه معیشت خانوادهشان نیز کاملاً از کار افتاده است.
نظر مراجع تقلید: نهی از مهریه سنگین، نه تأیید
یکی از مهمترین بخشهای این بحث، فتوای مراجع تقلید است. آیتالله مکارم شیرازی (مدظله) در پاسخ به استفتائی درباره مهریههای سنگین، صریحاً اعلام کردهاند: «تعیین مهریههای سنگین، مکروه و برخلاف سنت پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله) است و اگر مهریه به قدری سنگین باشد که مرد توان پرداخت آن را نداشته باشد، اصل چنین عقدی محل اشکال است.»
آیتالله نوری همدانی نیز در فتوایی مشابه تأکید کردهاند که «مهریههای سنگین نهتنها ضامن خوشبختی نیست، بلکه غالباً موجب اختلافات خانوادگی و سلب آرامش از زندگی مشترک میشود.» ایشان توصیه کردهاند که خانوادهها به جای تمرکز بر مهریه، بر تفاهم اخلاقی، ایمان و اخلاق دو طرف تمرکز کنند.
نکته جالب توجه این است که برخی از فقها، مانند مرحوم آیتالله فاضل لنکرانی (ره)، به این موضوع اشاره کردهاند که «اگر مهریه آنقدر سنگین باشد که مرد از ابتدا بداند توان پرداخت آن را ندارد و فقط از روی ناچاری آن را پذیرفته، اصل قبول این مهریه از نظر شرعی محل تأمل است، چون نوعی غرر (فریب) در معامله محسوب میشود.» این یعنی مهریههای نجومی میتوانند حتی در صحت عقد ازدواج هم خدشه ایجاد کنند.
مهرالسنه چقدر است و چرا باید به آن برگردیم؟
در فقه شیعه، به مهریه حضرت زهرا (سلام الله علیها) که ۵۰۰ درهم نقره بوده، «مهرالسنه» گفته میشود. امروزه ارزش ۵۰۰ درهم نقره (با محاسبه تقریبی وزن و قیمت روز نقره) حدود ۳۰ تا ۴۰ میلیون تومان برآورد میشود. در مقایسه با مهریههای رایج امروزی (که گاه به چند میلیارد تومان میرسد)، این رقم بسیار معقول و قابل تأمین است.
مرحوم شیخ عباس قمی در کتاب «سفینه البحار» به نقل از امام صادق (علیه السلام) روایت کرده که فرمودند: «کسی که مهریه زنش را بیش از ۵۰۰ درهم (مهرالسنه) قرار دهد، زیادی آن در قیامت از او بازخواست خواهد شد، مگر اینکه واقعاً توان پرداختش را داشته باشد و از روی طیب خاطر داده باشد.» این روایت نشان میدهد که مهرالسنه یک سقف اخلاقی و شرعی است که فراتر رفتن از آن، نیازمند توجیه منطقی و توانایی مالی واقعی است.
نگاه متفاوت: آیا مهریه سنگین ضامن خوشبختی است؟
یکی از دلایلی که خانوادهها برای تعیین مهریههای سنگین مطرح میکنند، این است که «مهریه، پشتوانه دختر ماست» یا «اگر روزی خواست طلاق بگیرد، حداقل این پول دستش است.» اما آیا واقعاً این استدلال درست است؟
دکتر زهرا شجاعی، جامعهشناس و عضو هیئت علمی دانشگاه علامه طباطبایی، در پژوهشی که روی ۵۰۰ زوج تهرانی انجام داده، نشان میدهد که «هیچ رابطه معناداری بین میزان مهریه و پایداری ازدواج وجود ندارد. اتفاقاً در مواردی، مهریههای بسیار سنگین، خود به عاملی برای تنشهای اولیه زندگی تبدیل شده است.» به عبارت دیگر، مهریهای که قرار بود پشتوانه باشد، تبدیل به پاشنه آشیل زندگی مشترک شده.
وکیل دیگری که با او صحبت کردم، مثال جالبی زد: «تصور کنید مردی که یک آپارتمان ۸۰ متری را با وام و کمک پدرش خریده، حالا باید ۱۰۰۰ سکه هم تقبل کند. این مرد از همان روز اول ازدواج، یک بدهکار بزرگ است. بدهکاری که اگر روزی زنش بخواهد، میتواند او را روانه زندان کند. آیا کسی که در چنین شرایط استرسزایی زندگی میکند، میتواند یک همسر آرام و شاداب باشد؟»
مهریههای سنگین و تبعات اجتماعی فراتر از یک خانواده
موضوع وقتی پیچیدهتر میشود که بدانیم آثار مهریههای سنگین، فقط محدود به خود زوجها نیست و کل جامعه را تحتالشعاع قرار میدهد. افزایش سن ازدواج (طبق آمار رسمی، میانگین سن ازدواج مردان در کلانشهرها به بالای ۳۱ سال رسیده)، کاهش تمایل به ازدواج رسمی و افزایش پدیده «ازدواج سفید»، همگی تا حد زیادی تحت تأثیر ترس از تعهدات مالی سنگین از جمله مهریههای نجومی است.
همچنین، آمارهای قوه قضائیه نشان میدهد که حدود ۱۲ درصد از کل پروندههای ورودی به دادگاههای خانواده، مستقیم یا غیرمستقیم به مسئله مهریه مربوط میشود. یعنی یک تصمیم احساسی در شب عقد، میتواند چند سال بعد به یک کابوس حقوقی و خانوادگی تبدیل شود.
وقتی همه شواهد را کنار هم میگذاریم، تصویر روشنی به دست میآید: اسلام با مهریه سنگین مخالف است. از قرآن و سنت گرفته تا فتوای مراجع زنده و معاصر شیعه، همگی بر این نکته تأکید دارند که مهریه باید یک «هدیه ساده و قابل پرداخت» باشد، نه یک «دِین فلجکننده» که زندگی را پیش از شروع، مسموم کند.
خداوند در قرآن، مهریه را «نحله» نامیده، پیامبر (ص) آن را نشانه شومی زن دانسته، ائمه اطهار (ع) خودشان مهریههای کم برای دخترانشان تعیین کردهاند، و مراجع تقلید امروز هم صراحتاً از این فرهنگ غلط انتقاد میکنند. از آن سو، آمار و دادههای اجتماعی هم تأیید میکنند که مهریههای سنگین، نهتنها ضامن خوشبختی نیستند، بلکه عامل تنش، طلاق و زندانی شدن هزاران مرد ایرانی شدهاند.
اگر به سنت پیامبر (ص) برگردیم و مهرالسنه را ملاک قرار دهیم، نهتنها به فرمان دین عمل کردهایم، بلکه به تحکیم بنیان خانواده و کاهش تنشهای اجتماعی هم کمک کردهایم. وقت آن است که خانوادهها به جای رقابت در زمینه مهریه، به رقابت در زمینه تفاهم، اخلاق و ایمان روی بیاورند. مهریه کم، نه نشانه بیارزشی دختر، که نشانه پیروی از سنت پیامبر (ص) و درایت خانواده عروس است.
ثبت دیدگاه