- دیدگاه نخست: برخی از مفسّران با استناد به آیات قرآن، حضرت ابراهیم (علیهالسلام) را بنیانگذار اصلی کعبه میدانند و معتقدند پیش از او، این خانه وجود نداشته است.
- دیدگاه دوم: اما روایت غالب و مورد پذیرش بسیاری از مفسّران این است که کعبه پیش از حضرت ابراهیم (علیهالسلام) نیز وجود داشته است و ایشان تنها به بازسازی و مرمت آن پرداختند.
بر اساس دیدگاه دوم، سابقهی ساخت کعبه بر روی زمین به دوران حضرت آدم (علیهالسلام) میرسد. حتی برخی روایات قدمت آن را فراتر برده و معتقدند که حدود دو هزار سال قبل از آفرینش انسان، این مرکز به فرمان خداوند و توسط ملائکه و جبرئیل (علیهالسلام) ساخته شد تا مرکزی برای عبادت فرشتگان روی زمین باشد.
پس از خلقت انسان، کعبه تجدید بنا شد که مشهورترین آن در دوران حضرت آدم (علیهالسلام) رخ داد. بر اساس روایات، حضرت آدم (علیهالسلام) اولین کسی بود که کعبه را بنا کرد و حجرالاسود را در ضلع شرقی آن نصب نمود. از حضرت عبدالله بن عباس (رضیاللهعنه) روایت شده که نخستین بانی کعبه، حضرت آدم (علیهالسلام) بوده است.
این قدمت و سابقهی طولانی است که کعبه را به «بیتالعتیق» یا «خانهی قدیمی» شهره ساخته است. با این حال، در منابع تاریخی آمده است که کعبه در طوفان نوح (علیهالسلام) ناپدید شد و بهتدریج آیینهای حج به فراموشی سپرده شد. این وضع تا زمانی ادامه یافت که خداوند، حضرت ابراهیم (علیهالسلام) را مأمور بازسازی کعبه و احیای آیین حج نمود.
۲. بازسازی باشکوه توسط ابراهیم و اسماعیل (علیهماالسلام):
مهمترین فصل از تاریخ ساخت کعبه، به دوران حضرت ابراهیم (علیهالسلام) و پسرش حضرت اسماعیل (علیهالسلام) بازمیگردد.
قرآن کریم در آیات متعددی به این واقعهی بزرگ اشاره کرده است.
خداوند در سورهی حج میفرماید: «وَ إِذْ بَوَّأْنَا لِإِبْرَاهِیمَ مَکَانَ الْبَیْتِ أَنْ لَا تُشْرِکْ بِی شَیْئًا وَ طَهِّرْ بَیْتِیَ لِلطَّائِفِینَ وَ الْقَائِمِینَ وَ الرُّکَّعِ السُّجُودِ» (حج، ۲۶)؛ یعنی «و [یاد کن] زمانی را که جای خانه [کعبه] را برای ابراهیم آماده کردیم [و از او پیمان گرفتیم] که هیچ چیز را شریک من قرار مده و خانهام را برای طوافکنندگان و برپاایستادگان و رکوعکنندگان و سجدهکنندگان پاکیزه دار».
آیات دیگری نیز بر این بازسازی تأکید دارند.
در سورهی بقره میخوانیم: «وَ إِذْ یَرْفَعُ إِبْرَاهِیمُ الْقَوَاعِدَ مِنَ الْبَیْتِ وَ إِسْمَاعِیلُ رَبَّنَا تَقَبَّلْ مِنَّا إِنَّکَ أَنْتَ السَّمِیعُ الْعَلِیمُ» (بقره، ۱۲۷)؛ یعنی «و [یاد کن] هنگامی را که ابراهیم و اسماعیل پایههای خانه [کعبه] را بالا میبردند، [و میگفتند:] پروردگارا! این [عمل] را از ما بپذیر، که تو شنوای دانایی».
بر اساس قرآن، کعبه توسط حضرت ابراهیم (ع) و پسر وی حضرت اسماعیل (ع) ساخته شد. آنها پس از پایان کار، چنین دعا کردند: «پروردگارا! این عمل را از ما قبول کن».
- توسط قبیلهی «جُرهُم» که در سرزمین مکه ساکن شده بودند.
- توسط دولت «عمالقه».
- توسط «قصی بن کلاب»، جد چهارم پیامبر اسلام (صلیاللهعلیهوآله)، پس از آنکه طوفانی رخ داد و کعبه آسیب دید.
۴. بازسازی قریش و نقش پیامبر (صلیاللهعلیهوآله):
حدود پنج سال پیش از بعثت (در سن ۳۵ سالگی پیامبر)، بر اثر آتشسوزی و سیل، دیوارهای کعبه آسیب دید و قریش تصمیم به تخریب کامل و بازسازی اساسی آن گرفت.
این بازسازی از جهات مختلفی حائز اهمیت است:
- نخست، قریش برای این کار، از چوبهای یک کشتی تجاری رومی که در نزدیکی جده به گل نشسته بود، استفاده کردند و یک نجار و معمار رومی به نام «باقوم» نیز در این کار به آنها کمک کرد.
- دوم، در این بازسازی، ارتفاع کعبه به ۸/۶۴ متر رسید و برای نخستین بار، سقفی برای آن تعبیه شد که آب باران به وسیلهی ناودانی در ناحیهی حجر اسماعیل به زمین میریخت.
- سوم، در این بازسازی، درب کعبه از سطح زمین بالاتر قرار داده شد و بر خلاف گذشته که دو در داشت (یکی در سمت شرقی و دیگری در سمت غربی)، قریش تنها یک در در سمت شرقی برای آن نصب کرد. اما مهمترین رویداد این بازسازی، ماجرای نصب حجرالاسود بود. هنگامی که کار به نصب حجرالاسود رسید، قبایل مختلف قریش بر سر این که چه کسی شرف این کار را داشته باشد، به اختلاف پرداختند و کار به مرز درگیری کشید. در این هنگام، حضرت محمد (صلیاللهعلیهوآله) که به امانت و درستی شهره بود، به عنوان داور انتخاب شد. ایشان پارچهای را روی زمین پهن کرد، حجرالاسود را بر روی آن گذاشت و از هر قبیله خواست تا یک نفر را برای بلند کردن پارچه بفرستند. بدین ترتیب، همهی قبایل بهطور مشترک در حمل سنگ شریک شدند و سپس خود پیامبر (ص) سنگ را با دستان مبارک خود در جای خود نصب کرد. این تدبیر حکیمانه، از یک سو باعث شد تا خونریزی جلوگیری شود و از سوی دیگر، جایگاه والای پیامبر (ص) را در میان قبایل به نمایش گذاشت.
۵. کعبه در دوران اسلامی:
با ظهور اسلام، کعبه جایگاه والاتری یافت. در سال ۶۲۳ میلادی (سال دوم هجری)، کعبه به عنوان قبلهی مسلمانان تعیین شد و حج به عنوان یکی از فریضههای دینی مسلمانان پذیرفته شد. در سال ۶۳۰ میلادی (سال هشتم هجری)، پیامبر اسلام (ص) پس از فتح مکه، وارد کعبه شد و همهی ۳۶۰ بت را از درون و اطراف آن پاکسازی کرد و آن را از مظاهر شرکآلود پیراست.
پس از رحلت پیامبر (ص)، کعبه در طول قرنها، چندین بار دیگر مورد بازسازی و تعمیر قرار گرفت:
- در دوران خلافت عمر و عثمان، تعمیراتی در کعبه صورت گرفت.
- در سال ۶۴ هجری، عبدالله بن زبیر که بر مکه حکومت میکرد، کعبه را که در جریان جنگهای داخلی آسیب دیده بود، به طور کامل بازسازی کرد. او کعبه را بر اساس طرحی که پیامبر (ص) از آن سخن گفته بود، بازسازی کرد و دری دیگر نیز به آن افزود.
- در سال ۷۳ هجری، حجاج بن یوسف به دستور عبدالملک مروان، به کعبه حمله کرد و آن را ویران نمود و سپس به شکل پیشین و با یک در بازسازی کرد.
- ساختمان کنونی کعبه از سال ۱۰۴۰ قمری تا قرن اخیر، تعمیر اساسی نشده بود، ولی در سالهای ۱۳۷۷ و ۱۴۱۷ قمری، تعمیراتی در آن صورت گرفت.
- در سال ۱۳۹۶ قمری، پادشاه خالد بن عبدالعزیز دستور تعمیرات اساسی کعبه را صادر کرد.
۶. معماری و ساختار کعبه:
کعبهی امروزی، بنایی مکعبی شکل است که از سنگهای سیاه و سخت ساخته شده است. این سنگها از کوههای مکه، به ویژه «جبل الکعبه» در محلهی شُبَیکه، گرفته شده است و پایههای آن از سرب مذاب ساخته شده تا استحکام بیشتری داشته باشد.
ابعاد کنونی کعبه عبارت است از:
- ارتفاع: ۱۳/۱ متر (۴۳ فوت)
- طول و عرض: حدود ۱۲ متر در ۱۰ متر چهار گوشهی کعبه به چهار رکن معروف است:
۱. رکن حجرالاسود (در سمت شرقی) – جایی که حجرالاسود در آن نصب شده و طواف از آنجا آغاز میشود.
۲. رکن عراقی
۳. رکن شامی
۴. رکن یمانی – که در روایتی از امام صادق (علیهالسلام) آمده است که «رکن یمانی دری از درهای بهشت است و از روزی که گشوده شده، بسته نشده است».
- قدمت: کعبه کهنترین عبادتگاه روی زمین است که پیشینهی آن به دوران آدم (ع) یا حتی پیش از آن میرسد.
- بازسازی ابراهیمی: مهمترین بازسازی کعبه توسط حضرت ابراهیم و اسماعیل (ع) صورت گرفت که در قرآن کریم به صراحت به آن اشاره شده است.
- نقش پیامبر (ص): پیش از بعثت، پیامبر اسلام (ص) در بازسازی کعبه توسط قریش نقشی کلیدی ایفا کرد و با تدبیر خود، اختلاف قبایل را به صلح تبدیل نمود.
- پالایش از شرک: پس از فتح مکه، پیامبر (ص) کعبه را از وجود بتها پاکسازی کرد و آن را به خانهی توحید بازگرداند.
- بازسازیهای متعدد: در طول تاریخ، کعبه بارها توسط خلفا، والیان و پادشاهان مختلف بازسازی شده است که هر کدام تغییراتی در ساختار آن ایجاد کردهاند.
کعبه، بیش از آنکه یک بنای سنگی باشد، نماد وحدت، توحید و قبلهگاه عاشقان است. تاریخچهی پرفرازونشیب آن، گواهی بر جایگاه والای این خانهی الهی در دلهای مؤمنان، از نخستین روزهای آفرینش تا به امروز است. همانگونه که قرآن کریم میفرماید: «إِنَّ أَوَّلَ بَیْتٍ وُضِعَ لِلنَّاسِ لَلَّذِی بِبَکَّهَ مُبَارَکًا وَ هُدًى لِلْعَالَمِینَ» (آلعمران، ۹۶)؛ یعنی «بهدرستی که نخستین خانهای که برای مردم [به عبادت] نهاده شد، همان است که در مکه است، پربرکت و مایهی هدایت جهانیان».
ثبت دیدگاه