اول از همه باید یک نکته را روشن کنیم. در فقه شیعه، حکم اذان و اقامه برای زنان و مردان متفاوت است. این تفاوت را خیلیها نمیدانند و فکر میکنند هر دو مثل هم هستند.
برای آقایان: تقریباً همه مراجع تقلید (از جمله امام خمینی، آیتالله خامنهای، آیتالله سیستانی و آیتالله مکارم شیرازی) اتفاق نظر دارند که گفتن اذان و اقامه برای مردان، «مستحب مؤکد» (یعنی مستحب بسیار سفارششده) است. تعبیر «مستحب مؤکد» یعنی کاری که انجامش ثواب زیادی دارد و ترکش هم اگرچه گناه نیست، ولی مکروه است و بهتر است ترک نشود.
برای خانمها: حکم کمی متفاوت است. مشهور فقها (از جمله آیتالله سیستانی، امام خمینی و آیتالله خامنهای) میگویند اذان و اقامه برای زنان مستحب نیست، بلکه فقط «اقامه» برایشان مستحب است، آن هم بهصورت آهسته و بدون بلند کردن صدا. حتی برخی فقها (مانند آیتالله مکارم شیرازی) میگویند اگر زن اذان و اقامه را با صدای بلند بگوید، در حضور نامحرم، مکروه است. پس برای خانمها، گفتن اقامه (آن هم بهصورت آهسته) کافی است و اذان گفتن برایشان آن تأکیدی که برای مردان دارد را ندارد.
نظر مراجع تقلید به زبان ساده
بیایید ببینیم دقیقاً مراجع چه میگویند. من سعی کردم احکام را به زبان ساده و کاربردی بنویسم:
امام خمینی (ره) در «رساله توضیح المسائل» میگویند: «اذان و اقامه گفتن برای نمازهای پنجگانه، برای مردان مستحب مؤکد است و ترک آنها حرام نیست.» یعنی اگر مردی عمداً هم اذان نگوید، نمازش باطل نیست، اما یک کار خوب را ترک کرده است.
آیتالله خامنهای در پاسخ به یک استفتاء میفرمایند: «گفتن اذان و اقامه برای مردان مستحب مؤکد است و ترک آنها جایز است، ولی ترک اقامه بهتنهایی هم خالی از کراهت نیست.» یعنی حتی اگر فقط اقامه را هم نگویی، مکروه است، چه برسد به اینکه هر دو را ترک کنی.
آیتالله سیستانی در «منهاج الصالحین» میگویند: «اذان و اقامه برای مردان مستحب مؤکد است و برای زنان مستحب نیست، ولی گفتن اقامه برای زنان (بدون بلند کردن صدا) رجحان دارد.»
آیتالله مکارم شیرازی هم تقریباً مشابه همین نظر را دارند و در رساله توضیح المسائل خود تأکید کردهاند که اذان و اقامه برای مردان مستحب مؤکد است و تأکید بر اقامه بیشتر از اذان است.
پس میبینید که بین مراجع، در اصل «مستحب بودن برای مردان» و «واجب نبودن» تقریباً اختلافی نیست. اختلاف فقط در جزئیاتی مثل «میزان کراهت ترک» یا «حکم زنان» است.
اگر اذان و اقامه را نگوییم، چه اتفاقی میافتد؟
شاید مهمترین سوال همین باشد. ببینید، در اسلام ما یک اصل مهم داریم: «واجبات» و «مستحبات» از هم جدا هستند. نماز، بدون اذان و اقامه هم «صحیح» است. یعنی اگر کسی وضو بگیرد، رو به قبله بایستد، نیت کند، تکبیرهالاحرام بگوید و بقیه اجزای نماز را طبق دستور انجام دهد، نمازش «مقبول» است (البته قبولی نماز شرایط دیگری هم دارد که بحثش جداست). اما یک فرق اساسی هست بین «صحیح بودن» و «کامل بودن».
مثل یک لباس تمیز و اتوکشیده را تصور کنید. اگر دکمههای سرآستینش را نبندید، لباس هنوز لباس است و شما را میپوشاند، اما «مرتب و کامل» نیست. اذان و اقامه هم مثل همان دکمههای سرآستین هستند. نبودنشان نماز را باطل نمیکند، اما آن را از حالت «کمال» خارج میسازد.
در روایات ما آمده است که امام صادق (علیه السلام) فرمودند: «هر کس نماز را با اذان و اقامه بخواند، دو ردیف از فرشتگان پشت سر او نماز میخوانند، و هر کس فقط با اقامه بخواند، یک ردیف فرشته به او اقتدا میکنند.» این روایت نشان میدهد که اذان و اقامه، «برکت» نماز را زیاد میکنند، نه «صحت» آن را.
یک نکته تاریخی: چرا اصلاً اذان تشریع شد؟
دانستن این نکته خالی از لطف نیست که بدانیم چرا اذان در اسلام تشریع شد. در سالهای اول هجرت به مدینه، مسلمانان نیاز به یک نشانه برای اعلام وقت نماز داشتند. برخی پیشنهاد دادند مثل یهودیان شیپور بزنند، برخی گفتند مثل مسیحیان ناقوس به صدا درآورند. اما پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله) بعد از مشورت با یاران، این دو پیشنهاد را نپذیرفتند. سپس جبرئیل (علیه السلام) نازل شد و «اذان» را به پیامبر آموخت. بلال حبشی هم که صدای رسایی داشت، به دستور پیامبر (ص) بر بلندی رفت و برای اولین بار اذان گفت.
پس اذان، یک «نماد اسلامی» است. یک «اعلام استقلال» از سایر ادیان. وقتی اذان میگوییم، فقط یک سری کلمات را تکرار نمیکنیم، بلکه داریم اعلام میکنیم که ما مسلمانیم و شیوه خودمان را داریم.
اذان و اقامه را چطور بگوییم؟
حالا که بحث به اینجا رسید، بهتر است یک مرور سریع هم بر «ترتیب و نحوه گفتن اذان و اقامه» داشته باشیم. شاید برای بعضیها سوال باشد که فرق این دو چیست و چطور باید آنها را گفت.
اذان ۱۸ جمله دارد :
-
چهار مرتبه: «الله اکبر»
-
دو مرتبه: «اشهد ان لا اله الا الله»
-
دو مرتبه: «اشهد ان محمداً رسول الله»
-
دو مرتبه: «حی علی الصلاه»
-
دو مرتبه: «حی علی الفلاح»
-
دو مرتبه: «حی علی خیر العمل»
-
دو مرتبه: «الله اکبر»
-
دو مرتبه: «لا اله الا الله»
اقامه ۱۷ جمله دارد و تفاوتش با اذان این است که:
-
ابتدایش دو بار «الله اکبر» است
-
انتهایش یک بار «لا اله الا الله» است
-
بعد از «حی علی خیر العمل»، دو بار «قد قامت الصلاه» اضافه میشود.
پس در یک کلام:
۱. اذان و اقامه، برای مردان «مستحب مؤکد» است، یعنی گفتنش خیلی بهتر است، اما نگفتنش گناه ندارد و نماز را هم باطل نمیکند.
۲. برای زنان، گفتن اقامه (بهصورت آهسته) مستحب است و اذان گفتن برای آنها تأکید نشده.
۳. اگر نماز را بدون اذان و اقامه خواندید، نمازتان «صحیح» است، اما از برکات و ثوابهای آن محروم ماندهاید.
۴. تأکید بر «اقامه» بیشتر از «اذان» است. یعنی اگر خواستید یکی را انتخاب کنید، اقامه مهمتر است.
۵. در نمازهای جماعت (برای مأمومین)، اذان و اقامه ساقط میشود، چون اذان و اقامه امام جماعت، برای همه کافی است.
پس دفعه بعد که وضو گرفتید و خواستید نماز بخوانید، اگر وقت داشتید و حالش بود، چند ثانیه بیشتر بگذارید و اذان و اقامه را زمزمه کنید. حال خوبی دارد. انگار که داری خودت را برای یک ملاقات مهم آماده میکنی. و اگر هم گاهی عجله داشتی یا یادت رفت، نگران نباش. خداوند مهربانتر از آن است که نماز بندهاش را به خاطر نگفتن یک مستحب، رد کند.
ثبت دیدگاه