آیا خدا سختی‌ها را برای ما پیش می‌آورد؟

مشکل، یک «مهمان ناخوانده» است یا یک «نسخه شفابخش»؟

اولین نکته‌ای که باید در ذهنمان جا بیفتد، این است که «سختی» و «مشکل» در نگاه قرآن، یک «استثناء» نیست؛ یک «قانون» است. زندگی بدون مشکل، یک توهم است. خداوند در سوره مبارکه بلد (آیات ۳ و ۴) به ذات مقدسش قسم می‌خورد: «لَقَدْ خَلَقْنَا الْإِنسَانَ فِی کَبَدٍ» (به راستی که ما انسان را در رنج و سختی آفریدیم). ببینید! خداوند نمی‌گوید «بعضی انسان‌ها» در سختی‌اند. می‌گوید «انسان» به طور کلی در «کَبَد» (رنج و مشقت) خلق شده است. یعنی مبارزه و تلاش و عبور از سختی، جزو ساختار وجودی ماست، مثل نفس کشیدن.

اما چرا؟ چرا خداوند، با آن همه مهربانی‌اش، ما را در این دنیای پر از درد و مشکل آفریده است؟ آیا این «خلق انسان در سختی»، نوعی بی‌مهری است؟ اینجاست که باید پرده از روی یک راز بزرگ برداریم: «مشکل» در نگاه الهی، یک «ابزار تربیت» است، نه یک «مجازات».

دلایل اصلی مشکلات از نگاه قرآن و روایات

 آزمایش الهی: «آیا ادعای ایمانتان راست است؟»

شاید مستقیم‌ترین پاسخ قرآن به «چرا مشکلات؟»، همین مفهوم «امتحان» است. خداوند در سوره عنکبوت (آیات ۲ و ۳) می‌فرماید: «أَحَسِبَ النَّاسُ أَن یُتْرَکُوا أَن یَقُولُوا آمَنَّا وَهُمْ لَا یُفْتَنُونَ» (آیا مردم گمان کردند همین که بگویند ایمان آوردیم، رها می‌شوند و آزمایش نمی‌شوند؟). این آیه، مثل یک تلنگر است. ایمان، فقط یک ادعای لفظی نیست. باید در کوره حوادث، عیارش سنجیده شود. خداوند، با مشکلات، ما را «ارزیابی» نمی‌کند که خودش چیزی بداند (چون او از همه چیز آگاه است)، بلکه ما را در موقعیتی قرار می‌دهد که «خودمان» بفهمیم چقدر در ادعای ایمان و صبرمان صادقیم.

در سوره بقره (آیه ۱۵۵) نیز می‌خوانیم: «وَلَنَبْلُوَنَّکُم بِشَیْءٍ مِّنَ الْخَوْفِ وَالْجُوعِ وَنَقْصٍ مِّنَ الْأَمْوَالِ وَالْأَنفُسِ وَالثَّمَرَاتِ ۗ وَبَشِّرِ الصَّابِرِینَ» (و قطعاً شما را به چیزی از ترس، گرسنگی، کاهش در اموال و جان‌ها و میوه‌ها می‌آزماییم. و بشارت باد صابران را). ببینید! خداوند خودش می‌گوید: «من شما را آزمایش می‌کنم.» پس مشکلات، بخشی از برنامه است. اما نکته زیبای این آیه در ادامه‌اش است: «و بشارت باد صابران را.» یعنی مشکلات، برای کسی که صبر کند، یک «بشارت» است، نه یک «نفرین». در روایتی از امام صادق (علیه السلام) نقل شده که فرمودند: «إِنَّ اللَّهَ إِذَا أَحَبَّ عَبْداً غَتَّهُ بِالْبَلاءِ غَتّاً» (هرگاه خداوند بنده‌ای را دوست بدارد، او را در مشکلات و بلاها غوطه‌ور می‌کند). (بحارالأنوار، ج ۶۷، ص ۲۰۰). این روایت، کاملاً ورق را برمی‌گرداند. مشکلات، نشانه «دشمنی» خدا نیستند؛ نشانه «محبت» او هستند.

 کفاره گناهان و پاک شدن روح

یکی دیگر از دلایل عمیق مشکلات، «پاک شدن از گناهان» است. در نظام الهی، هر گناهی یک «بار» و یک «آلودگی» روحی به همراه دارد. گاهی اوقات، خداوند به جای آنکه بنده‌اش را در آخرت عذاب کند، در همین دنیا او را با سختی‌ها و بیماری‌ها و مصیبت‌ها پاک می‌کند. پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله) می‌فرمایند: «مَا مِنْ مُسْلِمٍ یُصِیبُهُ أَذًى مِنْ مَرَضٍ فَمَا سِوَاهُ إِلَّا حَطَّ اللَّهُ بِهِ خَطَایَاهُ کَمَا تَحُطُّ الشَّجَرَهُ وَرَقَهَا» (هیچ مسلمانی نیست که آزاری از بیماری یا چیز دیگری به او برسد، مگر آنکه خداوند به واسطه آن، گناهانش را فرو می‌ریزد، همان‌طور که درخت، برگ‌هایش را می‌ریزد.) (صحیح بخاری، کتاب المرضی). این حدیث، تکان‌دهنده است. مشکلات، مثل باران تندی هستند که خاک وجود ما را می‌شویند و ما را پاک می‌کنند.

بیداری از خواب غفلت

بیایید صادق باشیم. خیلی از ما، وقتی زندگی‌مان بر وفق مراد است و همه چیز سر جایش است، خیلی راحت «خدا» را فراموش می‌کنیم. نمازمان دیر می‌شود، دعایمان قطع می‌شود، و دل‌مان به دنیا می‌چسبد. درست مثل یک کشتی که در دریای آرام، سرنشینانش خوشحال‌اند و به فکر ناخدا نیستند. اما همین که طوفان می‌شود، همه فریاد می‌زنند: «یا الله!» مشکلات، آن «طوفان»هایی هستند که ما را از خواب غفلت بیدار می‌کنند و یادمان می‌اندازند که «ناخدا»ی این کشتی کیست.

خداوند در سوره اعراف (آیه ۹۴) می‌فرماید: «وَمَا أَرْسَلْنَا فِی قَرْیَهٍ مِّن نَّبِیٍّ إِلَّا أَخَذْنَا أَهْلَهَا بِالْبَأْسَاءِ وَالضَّرَّاءِ لَعَلَّهُمْ یَضَّرَّعُونَ» (و ما در هیچ شهری پیامبری نفرستادیم، مگر آنکه مردمش را به سختی و زیان دچار کردیم، باشد که به درگاه خدا تضرع و زاری کنند). این آیه نشان می‌دهد که «سختی» و «زیان»، ابزاری برای «تضرع» (زاری و بازگشت به خدا) هستند. شاید مشکل مالی تو، آن تلفنی است که خدا به تو زده تا دوباره با او حرف بزنی.

رشد و تعالی: الماس زیر فشار ساخته می‌شود

هیچ قهرمانی در رختخواب نرم و گرم، قهرمان نشده است. تمام بزرگان تاریخ، از پیامبران گرفته تا دانشمندان و عرفا، در کوره سختی‌ها آبدیده شده‌اند. امیرالمؤمنین علی (علیه السلام) می‌فرمایند: «أَلَا وَ إِنَّ الصَّبْرَ مِنَ الْإِیمَانِ بِمَنْزِلَهِ الرَّأْسِ مِنَ الْجَسَدِ» (آگاه باشید! صبر نسبت به ایمان، مانند سر نسبت به بدن است.) (نهج‌البلاغه، حکمت ۸۲). صبر، فقط در سختی معنا پیدا می‌کند. نمی‌شود در آسایش مطلق، «صبر» را آموخت. مشکلات، ورزشگاه روح ما هستند. هر سختی، یک دمبل سنگین است که عضلات روحی ما (صبر، توکل، شکر، و امید) را قوی‌تر می‌کند.

نتیجه طبیعی اعمال خودمان

یک نکته بسیار مهم و در عین حال تلخ: بعضی از مشکلات، «مجازات الهی» نیستند، بلکه «نتیجه مستقیم اعمال خود ما» هستند. قرآن کریم در سوره شوری (آیه ۳۰) می‌فرماید: «وَمَا أَصَابَکُم مِّن مُّصِیبَهٍ فَبِمَا کَسَبَتْ أَیْدِیکُمْ وَیَعْفُو عَن کَثِیرٍ» (و هر مصیبتی به شما برسد، به خاطر اعمالی است که خودتان انجام داده‌اید، و [خداوند] از بسیاری [از گناهانتان] گذشت می‌کند). ببینید! خداوند منصفانه می‌گوید: بخشی از آنچه بر سرت می‌آید، نتیجه دسترنج خودت است. مثلاً اگر کسی تنبلی کند و درس نخواند، طبیعی است که در امتحان مردود شود. این را نمی‌شود گردن «قضا و قدر الهی» انداخت. این قانون دنیاست که خداوند آن را «قدر» قرار داده است.

پس آیا خدا «ظلم» می‌کند؟ (پاسخ به یک شبهه)

شاید با خودتان بگویید: «خب، اگر مشکلات از طرف خداست و من هم که گناهی نکرده‌ام، این ظلم نیست؟» اینجاست که باید به سراغ «عدل الهی» برویم. اولاً، خداوند هرگز به بنده‌اش ظلم نمی‌کند. در سوره فصلت (آیه ۴۶) می‌فرماید: «وَمَا رَبُّکَ بِظَلَّامٍ لِّلْعَبِیدِ» (و پروردگارت هرگز به بندگان ستم نمی‌کند). ثانیاً، ما «کل ماجرا» را نمی‌بینیم. ما فقط یک قاب از یک فیلم بلند را می‌بینیم. خداوند، «ابتدا و انتها»ی ماجرا را می‌داند. شاید آن مشکل امروز، فردا به بزرگ‌ترین نعمت زندگی‌ات تبدیل شود. قرآن در سوره بقره (آیه ۲۱۶) می‌فرماید: «وَعَسَىٰ أَن تَکْرَهُوا شَیْئًا وَهُوَ خَیْرٌ لَّکُمْ» (و چه بسا چیزی را ناخوش دارید، در حالی که خیر شما در آن است). ما مثل بیماری هستیم که طعم تلخ دارو را دوست ندارد، اما پزشک مهربان، آن را برای نجات جانش تجویز کرده است.

ثالثاً، خداوند عادل است و هیچ رنجی را بدون «جبران» نمی‌گذارد. در حدیثی از امام سجاد (علیه السلام) می‌خوانیم: «خداوند، هیچ بنده‌ای را در دنیا به مصیبتی دچار نمی‌کند، مگر آنکه در آخرت، پاداشی برای آن قرار می‌دهد که اگر بنده بداند، آرزو می‌کند کاش در دنیا با قیچی تکه‌تکه می‌شده است.» (بحارالأنوار، ج ۶۴، ص ۲۳۴). پس هیچ دردی بی‌پاسخ و بی‌پاداش نمی‌ماند.

پس ما باید چه کار کنیم؟ (راهکارهای عملی)

حالا که فهمیدیم مشکلات، بخشی از برنامه الهی هستند و در پشت پرده آن‌ها، حکمت‌های بی‌شماری نهفته است، سوال اینجاست: «ما در هنگامه سختی‌ها چه کار کنیم؟»

۱. صبر کنیم، اما صبرِ فعال: صبر یعنی ناامید نشدن و دست از تلاش برنداشتن. امیرالمؤمنین (ع) می‌فرمایند: «صبر آن است که مرد، مصیبت را تحمل کند، اما دست از کار و تلاش نکشد.»

۲. استغفار کنیم: بسیاری از مشکلات، با استغفار برطرف می‌شوند. امام علی (ع) می‌فرمایند: «مَا نَزَلَ بَلاءٌ إِلاَّ بِذَنْبٍ وَ لاَ رُفِعَ إِلاَّ بِتَوْبَهٍ» (هیچ بلایی نازل نشد مگر به خاطر گناهی، و هیچ بلایی برطرف نشد مگر با توبه.) (بحارالأنوار، ج ۶، ص ۲۹۲).

۳. دعا کنیم و به خدا پناه ببریم: دعا، اسلحه مؤمن است. حتی خود پیامبران در سخت‌ترین لحظات، به دعا پناه می‌بردند.

۴. به دیگران کمک کنیم: صدقه، بلا را دفع می‌کند. پیامبر (ص) فرمودند: «صدقه، هفتاد نوع بلا را از شما دور می‌کند.»

۵. به رحمت خدا خوش‌بین باشیم: هرگز به خدا بدگمان نشویم. او ارحم الراحمین است.

مشکلات زندگی، هرچند تلخ و نفس‌گیر، اما در نظام حکیمانه الهی، «بی‌معنا» نیستند. آنها یا امتحانی برای سنجش ادعای ایمان ما هستند، یا کفاره گناهان ما، یا زنگ خطری برای بیداریمان از خواب غفلت، یا باشگاهی برای پرورش روحمان. و مهم‌تر از همه، هیچ دردی بی‌پاداش و هیچ رنجی بی‌جبران نمی‌ماند.